बड़े ताल की दाँती के बिरवा के जिउका जिउ जागा।
देखिसि पानी की छाती पर वहे कि परछाँहीं पयिरयि।
अपनयि रूपु निहारि बिरउनू अपने मन ते कहयि लाग,
मयिं तउ मयिं, यिहु अउरु कउनु, जो म्वारयि अस महिकां घूरयि?
मयि जान्यउँ सबु जरि-भुँजि कयि अब हीरुयि-हीरु हियाँ रहिगा;
मुलु उयि हीरउ मा देख्यउँ कुछ-कुछु का, का, सब कुछु चपटा।
बिरिछ राज तपु करयि लाग, नथुनन ते स्वाँसा साधि-साधि,
सबयि बयारिन मूड़ु लड़ावयिं कब लागयि उनकी समाधि।
पाला पर सिकुरयिं पानी मा, सउ-सउ दाँउँ नहान करयिं,
सुर्जन की आगी मा देंही फूँकि-फूँकि जपु ज्ञानु करयिं।
बिरऊ जस-जस जोग करयिं, तस-तस सुँदरापा बाढ़ि रहा,
रस के लोभिन का उनहे तर र्याला-म्याला लागि रहा।
झुण्ड झुण्ड पंछी आवयिं पंखुरी-पातिन से खेलु करयिं,
भँवरा चहुँदिसि नाचि-नाचि फूलन के मुँहि का चूमि लेयिं।
दिन का नखरा दूरि होयि जब राति अँध्यरिया घिरि आवयि,
परछाहीं छपट्यायि रहयि, बिरऊ का जिउ कुछु कल पावयि।
मुलु जस फिरिते भोरु होयि, फिरि वहयि किंगिरिया वहयि रागु,
क्वयिली गीतु सुनावयि लागयिं, चलयि पपिहरा साजि साजु।
दिन, महिना, बरसयि क्यतनी सब आजु काल्हि मा बीति गयीं;
पर परछाही साथ न छाँड़िसि बिरवा की दुरुगति भयी।
आखिर एकु अयिस दिनु आवा दुख-सुख का बन्धनु टूटि परा,
बिरवा आपुयि रूपु ताल की छाती पर भहरायि गिरा।
तालु बापु जी अपने लरिका का क्वाँरा मा कसि लीन्हिनि,
खोलि करेजे की क्वठरी तिहिमा तिहका पउढ़ायि दिहिन।
बिरवा मुकुति पायिगा जब ते, तबते वुहु विद्याँह बनिगा,
परछाहिउँ का रूप छाँह के साथयि पानी मा मिलिगा।
baDe taal ki danti ke birva ke jiuka jiu jaga.
dekhisi pani ki chhati par vahe ki parchhanhin payirayi.
apanayi rupu nihari biraunu apne man te kahayi laag,
mayin tau mayin, yihu auru kaunu, jo mvarayi as mahikan ghurayi?
mayi janyaun sabu jari bhunji kayi ab hiruyi hiru hiyan rahiga;
mulu uyi hirau ma dekhyaun kuch kuchhu ka, ka, sab kuchhu chapta.
birichh raaj tapu karayi laag, nathunan te svansa sadhi sadhi,
sabayi bayarin muDu laDavayin kab lagayi unki samadhi.
pala par sikurayin pani ma, sau sau danun nahan karayin,
surjan ki aagi ma denhi phunki phunki japu gyanu karayin.
biruu jas jas jog karayin, tas tas sundrapa baDhi raha,
ras ke lobhin ka unhe tar ryala myala lagi raha.
jhunD jhunD panchhi avayin pankhuri patin se khelu karayin,
bhanvra chahundisi nachi nachi phulan ke munhi ka chumi leyin.
din ka nakhra duri hoyi jab rati andhyriya ghiri avayi,
parchhahin chhapatyayi rahayi, biruu ka jiu kuchhu kal pavayi.
mulu jas phirite bhoru hoyi, phiri vahayi kingiriya vahayi ragu,
kvayili gitu sunavayi lagayin, chalayi papihra saji saju.
din, mahina, barasayi kyatni sab aaju kalhi ma biti gayin;
par parchhahi saath na chhanDisi birva ki durugati bhayi.
akhir eku ayis dinu aava dukh sukh ka bandhanu tuti para,
birva apuyi rupu taal ki chhati par bhahrayi gira.
talu bapu ji apne larika ka kvanra ma kasi linhini,
kholi kareje ki kvathri tihima tihka pauDhayi dihin.
birva mukuti payiga jab te, tabte vuhu vidyanh baniga,
parchhahiun ka roop chhaanh ke sathayi pani ma miliga.
baDe taal ki danti ke birva ke jiuka jiu jaga.
dekhisi pani ki chhati par vahe ki parchhanhin payirayi.
apanayi rupu nihari biraunu apne man te kahayi laag,
mayin tau mayin, yihu auru kaunu, jo mvarayi as mahikan ghurayi?
mayi janyaun sabu jari bhunji kayi ab hiruyi hiru hiyan rahiga;
mulu uyi hirau ma dekhyaun kuch kuchhu ka, ka, sab kuchhu chapta.
birichh raaj tapu karayi laag, nathunan te svansa sadhi sadhi,
sabayi bayarin muDu laDavayin kab lagayi unki samadhi.
pala par sikurayin pani ma, sau sau danun nahan karayin,
surjan ki aagi ma denhi phunki phunki japu gyanu karayin.
biruu jas jas jog karayin, tas tas sundrapa baDhi raha,
ras ke lobhin ka unhe tar ryala myala lagi raha.
jhunD jhunD panchhi avayin pankhuri patin se khelu karayin,
bhanvra chahundisi nachi nachi phulan ke munhi ka chumi leyin.
din ka nakhra duri hoyi jab rati andhyriya ghiri avayi,
parchhahin chhapatyayi rahayi, biruu ka jiu kuchhu kal pavayi.
mulu jas phirite bhoru hoyi, phiri vahayi kingiriya vahayi ragu,
kvayili gitu sunavayi lagayin, chalayi papihra saji saju.
din, mahina, barasayi kyatni sab aaju kalhi ma biti gayin;
par parchhahi saath na chhanDisi birva ki durugati bhayi.
akhir eku ayis dinu aava dukh sukh ka bandhanu tuti para,
birva apuyi rupu taal ki chhati par bhahrayi gira.
talu bapu ji apne larika ka kvanra ma kasi linhini,
kholi kareje ki kvathri tihima tihka pauDhayi dihin.
birva mukuti payiga jab te, tabte vuhu vidyanh baniga,
parchhahiun ka roop chhaanh ke sathayi pani ma miliga.
स्रोत :
पुस्तक : पढ़ीस ग्रंथावली (पृष्ठ 134)
संपादक : डॉ. रामविलास शर्मा, युक्तिभद्र दीक्षित
रचनाकार : बलभद्रप्रसाद दीक्षित 'पढ़ीस'
प्रकाशन : उत्तर प्रदेश हिन्दी संस्थान, लखनऊ
संस्करण : 1998
Additional information available
Click on the INTERESTING button to view additional information associated with this sher.
rare Unpublished content
This ghazal contains ashaar not published in the public domain. These are marked by a red line on the left.