फेनहाँ पानी मटमइल रंग
विकराल काल बोलै मुँहफट
थाम्हें न थम्है धारा भकोस
उलटी-पुलटी नटई उप्पर
बुलबुले बुल्ल बड़का बुल्ला
सुहराय पेट हिलकोर डूब
मँझधार पाट पानी अथाह
चक्कर घनचक्कर भँवरकुंड
दरिया भुखान काटै सिवान
कुलि गुमगुड़ाम हजमी-हजमा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
गाँव के गोइँड़े सरजू माई
करैं तांडव, बनी कसाई
चुप्पे-चुप्पे कल्ले-कल्ले
काटत आवैं वै हरजाई
हरहर-हरहर बोलै धारा
झम-झमाझम गिरै करारा
जनम-भूमि कै नावँ-निशान
कटि गय बहि गय मिटि गय सारा
उच्छिन्न होय गय पूरा गाँव
वन्नइस सौ यक्क्यासी मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
घर पुस्तैनी नदिया काटै
कुलि देखि-देखि छाती फाटै
सनपाता सब भागैं-बिड़रैं
केऊ न केहू कै दुःख बांटै
बीपत मूड़े भीजै सबके
उजड़त घर दूरै से ताकैं
वै बान्हि करेजे पै तावा
बरतन-कुरतन लइकै भागैं
न ऊँच-नीच ना भेदभाव
सबकै घर कटै कटानी मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
खुब कटै कटान करार गिरै
घर आँगन कै दीवार गिरै
लागै कि चिउँटी के बिल मा
फरूहा कुदार कै वार चलै
टोला कै टोला उजरि गवा
दस-बीस बोझ मा सिमिट गवा
कोरौ औ बाँस थाम-थून्ही
कुछ हाथ लगा, कुछ छूट गवा
पहुँची पिछवारे बा नदिया
दादा गोहराये राती मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
यक तौ कटान दुसरे बहिया
ऊपर से पानी झमाझम्म
घर गाँव बिलाय गवा जड़ से
आफ़त नाचै छम छमाछम्म
‘पाहीमाफी’ छितराय गवा
पूरुब बगिया मा आय गवा
जेकरे जमीन यक्कौ धुर ना
ऊ गाँव छोड़ि बिलगाय गवा
पांड़े बोले मड़ई धइ ल्या
नीबी के बगल जमीनी मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
सरजू मा जब घर-गाँव कटा
कटिकै बहिगै नरिया-खपड़ा
बखरी-कुरिया कै भेद मिटा
सबके टाटी सबके छपरा
देखै मा सब यक्कै घाटे
पर जाति कै बीज रहै बिखरा
जब बाढ़ आय तब काव करैं
गंधाउर पानी रहै भरा
पानी रस्ता रस्ता म् पानी
बाहर पानी पानी घर मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
ईंटा खपड़ा नरिया लकड़ी
बड़वरकन के बड़की बखरी
बरियान रहे जे गुमान करैं
लइकै भागैं बटुला-बटुली
जे चलत रहीं अइँठी-अइँठी
लरिका दुपकाय रहीं बइठी
छोटवरकै खीस निपोर दियैं
जब कहैं कि ना आवा अइसी
उकडूँ बइठी नइकी दुलहिन
किसमत काँ कोसै घूँघुट मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
नित-क्रिया कै कठिन समिस्या,
सब पानी मा सुबहोसाम करैं
सरियारिग लरिके चला जायँ
पेड़े ऊपर मैदान करैं
छपरा कै लकड़ी खींच-खाँच
माई ईंधन चीरैं-फारैं
पटरा बिछाय खटिया उप्पर
ईंटा धइ कै चूल्हा बारैं
पानी लावै काँ कहाँ जाय
जब कूआँ बूड़ा बाढ़ी मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
पानी घटि गय जब बहिया कै
चिपचिपा नमी बाहर – भित्तर
सूखै जइसै तनिकौ कीचर
पानी बरसै वकरे उप्पर
सर्दी-खाँसी तौ आम बात
जूड़ी-बोखार कै ताप बढ़ा
घर-घर मा लोग बेमार मिलैं
खटिया लइकै सब रहैं पड़ा
कुछ घूमैं झोरा-छाप डाक्टर
लिहें दवाई झोरा मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
अब काव कही केतना गाई
खोपरी फोरिबा हमरी ताईं
बाढ़ी से बरपा कहर रहै
टी० बी० जोरान खाँसैं माई
बिखरा-बिखरा साजो-समान
मुँहफटा चिढ़ावै आनबान
माई कै खोंखी जोर किहिस
खँसतै-खाँसत निकरा परान
दुःख-दर्द दूरि भय छोट-मोट
कोहराम मचा पूरे घर मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
पइरा झुरान पइदा पइया
सरजू भुखान मरियल गइया
निथरै घटान जल घटै पेट
उथले जलरेत धँसी नइया
घुटनाहलान बस आर-पार
कोसन लामे दुइनौ कगार
चढ़ि नदी-पाट हाथी कचरैं
कूकुर बिलार लोखरी सियार
चउवा-चाँगर चौगड़ा चरैं
चरवाहे मस्त कबड्डी मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
दरियाव जाड़ मा सूनसान
छीछिल ऊथल रेती उतान
गाँठी गटई फिरु छाती तक
बस येक हाथ नेकुनाबुड़ान
निरमल जल छपछप् छप्प-छप्प
नइया की नीचे थप्प-थप्प
लहकारा पुरुवाई पाये
दीवार बजावै धप्प-धप्प
सुरसुरी बयरिया माघ-पूस
झुरझुरी मनावै फागुन मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
जिनके धन-दौलत ना खेत
वै का जानैं देश-विदेश
गाँव-गाँव मा करैं मजूरी
वनकै तौ गाँवै ‘परदेस’
धरती माई बनिन विमाता
फेर लिहिन मुँह ‘भारत माता’
नदी म कटिगै ठौर-ठिकाना
टूटा जनमभूमि से नाता
भागैं जेस पलिहर कै बानर
माझा’म केऊ डाड़े मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
रोवनी सूरत बहि-बहि रोवै
तब्बौ ना चुकत आँस बाटै
जेतना सपरा सब कहि डारेन
यतना कहकुत बहुतय बाटै
का खाली-खाली नीक कही
सबही के मन कै बात कही
दुःख-दर्द सभी केव् मनई कै
यक ठू किताब मा छाप कही
पाहीमाफी कै लिखा पढ़ौ
औ’ सोच-बिचार करौ मन मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
पोर-पोर पाती दर पाती
खरी बात लागै जेस लाठी
करै रोज़ बखरी दुवार जे
केसस मिताई वोसे गाँठी
बाँटौ लिखि-लिखि बाँचौ पाती
हक़-हुकूक बिन माँगे माफी
काटे कटै न जिनगी जबजब
रोज पढ़ै ऊ ‘पाहीमाफी’
आह सरापै जाय फुराय
पेटवा जरै गरीबी मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
हुचहुच हिचकी खोंखों खाँसी
बैदा जनमभूमि कै माटी
फुनगी तीत नीम कै तूरौ
कूँचौ रस तुलसी कै पाती
जुगे-जुगे काजी लफ्फाजी
सँपरा जवन बना नाकाफी
देस जवारी घर समाज पै
झीन भरे’कै ‘पाहीमाफी’
बतिया मोर तीत फल-बतिया
मीठ समइ’या कोखी मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
phenhan pani matamil rang
vikral kaal bolai munhaphat
thamhen na thamhai dhara bhakos
ulti pulti natii uppar
bulbule bull baDka bulla
suhray pet hilkor Doob
manjhdhar paat pani athah
chakkar ghanchakkar bhanvrakunD
dariya bhukhan katai sivan
kuli gumaguDam hajmi hajma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
gaanv ke goinDe sarju mai
karain tanDav, bani kasai
chuppe chuppe kalle kalle
katat avain vai harjai
harhar harhar bolai dhara
jham jhamajham girai karara
janam bhumi kai navan nishan
kati gay bahi gay miti gay sara
uchchhinn hoy gay pura gaanv
vannis sau yakkyasi ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
ghar pustaini nadiya katai
kuli dekhi dekhi chhati phatai
sanpata sab bhagain biDarain
keu na kehu kai duःkha bantai
bipat muDe bhijai sabke
ujDat ghar durai se takain
vai banhi kareje pai tava
bartan kurtan laikai bhagain
na uunch neech na bhedabhav
sabakai ghar katai katani ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
khub katai katan karar girai
ghar angan kai divar girai
lagai ki chiunti ke bil ma
pharuha kudar kai vaar chalai
tola kai tola ujari gava
das bees bojh ma simit gava
korau au baans thaam thunhi
kuch haath laga, kuch chhoot gava
pahunchi pichhvare ba nadiya
dada gohraye rati ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
yak tau katan dusre bahiya
uupar se pani jhamajhamm
ghar gaanv bilay gava jaD se
aafat nachai chham chhamachhamm
‘pahimaphi’ chhitray gava
purub bagiya ma aay gava
jekre jamin yakkau dhur na
uu gaanv chhoDi bilgay gava
panDe bole maDii dhai lya
nibi ke bagal jamini ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
sarju ma jab ghar gaanv kata
katikai bahigai nariya khapDa
bakhri kuriya kai bhed mita
sabke tati sabke chhapra
dekhai ma sab yakkai ghate
par jati kai beej rahai bikhra
jab baaDh aay tab kaav karain
gandhaur pani rahai bhara
pani rasta rasta a pani
bahar pani pani ghar ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
iinta khapDa nariya lakDi
baDavarkan ke baDki bakhri
bariyan rahe je guman karain
laikai bhagain batula batuli
je chalat rahin ainthi ainthi
larika dupkay rahin baithi
chhotavarakai khees nipor diyain
jab kahain ki na aava aisi
ukDun baithi naiki dulhin
kismat kaan kosai ghunghut ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
nit kriya kai kathin samisya,
sab pani ma subhosam karain
sariyarig larike chala jayan
peDe uupar maidan karain
chhapra kai lakDi kheench khaanch
mai iindhan chirain pharain
patra bichhay khatiya uppar
iinta dhai kai chulha barain
pani lavai kaan kahan jaay
jab kuan buDa baDhi ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
pani ghati gay jab bahiya kai
chipchipa nami bahar – bhittar
sukhai jaisai tanikau kichar
pani barasai vakre uppar
sardi khansi tau aam baat
juDi bokhar kai taap baDha
ghar ghar ma log bemar milain
khatiya laikai sab rahain paDa
kuch ghumain jhora chhaap Daktar
lihen davai jhora ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
ab kaav kahi ketna gai
khopri phoriba hamri tain
baDhi se barpa kahar rahai
tee० bee० joran khansain mai
bikhra bikhra sajo saman
munhaphata chiDhavai anban
mai kai khonkhi jor kihis
khansatai khansat nikra paran
duःkha dard duri bhay chhot mot
kohram macha pure ghar ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
paira jhuran paida paiya
sarju bhukhan mariyal gaiya
nitharai ghatan jal ghatai pet
uthle jalret dhansi naiya
ghutnahlan bas aar paar
kosan lame duinau kagar
chaDhi nadi paat hathi kachrain
kukur bilar lokhri siyar
chauva changar chaugaDa charain
charvahe mast kabaDDi ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
dariyav jaaD ma sunasan
chhichhil uuthal reti utaan
ganthi gatii phiru chhati tak
bas yek haath nekunabuDan
nirmal jal chhapchhap chhapp chhapp
naiya ki niche thapp thapp
lahkara puruvai paye
divar bajavai dhapp dhapp
sursuri bayariya maagh poos
jhurjhuri manavai phagun ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
jinke dhan daulat na khet
vai ka janain desh videsh
gaanv gaanv ma karain majuri
vanakai tau ganvai ‘pardes’
dharti mai banin vimata
pher lihin munh ‘bharat mata’
nadi ma katigai thaur thikana
tuta janambhumi se nata
bhagain jes palihar kai banar
majha’ma keu DaDe ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
rovni surat bahi bahi rovai
tabbau na chukat aans batai
jetna sapra sab kahi Daren
yatna kahkut bahutay batai
ka khali khali neek kahi
sabhi ke man kai baat kahi
duःkha dard sabhi kev manii kai
yak thu kitab ma chhaap kahi
pahimaphi kai likha paDhau
au’ soch bichar karau man ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
por por pati dar pati
khari baat lagai jes lathi
karai roz bakhri duvar je
kesas mitai vose ganthi
bantau likhi likhi banchau pati
haq hukuk bin mange maphi
kate katai na jingi jabjab
roj paDhai uu ‘pahimaphi’
aah sarapai jaay phuray
petva jarai garibi ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
huchhuch hichki khonkhon khansi
baida janambhumi kai mati
phungi teet neem kai turau
kunchau ras tulsi kai pati
juge juge kaji laphphaji
sanpara javan bana nakaphi
des javari ghar samaj pai
jheen bhare’kai ‘pahimaphi’
batiya mor teet phal batiya
meeth samai’ya kokhi ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
phenhan pani matamil rang
vikral kaal bolai munhaphat
thamhen na thamhai dhara bhakos
ulti pulti natii uppar
bulbule bull baDka bulla
suhray pet hilkor Doob
manjhdhar paat pani athah
chakkar ghanchakkar bhanvrakunD
dariya bhukhan katai sivan
kuli gumaguDam hajmi hajma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
gaanv ke goinDe sarju mai
karain tanDav, bani kasai
chuppe chuppe kalle kalle
katat avain vai harjai
harhar harhar bolai dhara
jham jhamajham girai karara
janam bhumi kai navan nishan
kati gay bahi gay miti gay sara
uchchhinn hoy gay pura gaanv
vannis sau yakkyasi ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
ghar pustaini nadiya katai
kuli dekhi dekhi chhati phatai
sanpata sab bhagain biDarain
keu na kehu kai duःkha bantai
bipat muDe bhijai sabke
ujDat ghar durai se takain
vai banhi kareje pai tava
bartan kurtan laikai bhagain
na uunch neech na bhedabhav
sabakai ghar katai katani ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
khub katai katan karar girai
ghar angan kai divar girai
lagai ki chiunti ke bil ma
pharuha kudar kai vaar chalai
tola kai tola ujari gava
das bees bojh ma simit gava
korau au baans thaam thunhi
kuch haath laga, kuch chhoot gava
pahunchi pichhvare ba nadiya
dada gohraye rati ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
yak tau katan dusre bahiya
uupar se pani jhamajhamm
ghar gaanv bilay gava jaD se
aafat nachai chham chhamachhamm
‘pahimaphi’ chhitray gava
purub bagiya ma aay gava
jekre jamin yakkau dhur na
uu gaanv chhoDi bilgay gava
panDe bole maDii dhai lya
nibi ke bagal jamini ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
sarju ma jab ghar gaanv kata
katikai bahigai nariya khapDa
bakhri kuriya kai bhed mita
sabke tati sabke chhapra
dekhai ma sab yakkai ghate
par jati kai beej rahai bikhra
jab baaDh aay tab kaav karain
gandhaur pani rahai bhara
pani rasta rasta a pani
bahar pani pani ghar ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
iinta khapDa nariya lakDi
baDavarkan ke baDki bakhri
bariyan rahe je guman karain
laikai bhagain batula batuli
je chalat rahin ainthi ainthi
larika dupkay rahin baithi
chhotavarakai khees nipor diyain
jab kahain ki na aava aisi
ukDun baithi naiki dulhin
kismat kaan kosai ghunghut ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
nit kriya kai kathin samisya,
sab pani ma subhosam karain
sariyarig larike chala jayan
peDe uupar maidan karain
chhapra kai lakDi kheench khaanch
mai iindhan chirain pharain
patra bichhay khatiya uppar
iinta dhai kai chulha barain
pani lavai kaan kahan jaay
jab kuan buDa baDhi ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
pani ghati gay jab bahiya kai
chipchipa nami bahar – bhittar
sukhai jaisai tanikau kichar
pani barasai vakre uppar
sardi khansi tau aam baat
juDi bokhar kai taap baDha
ghar ghar ma log bemar milain
khatiya laikai sab rahain paDa
kuch ghumain jhora chhaap Daktar
lihen davai jhora ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
ab kaav kahi ketna gai
khopri phoriba hamri tain
baDhi se barpa kahar rahai
tee० bee० joran khansain mai
bikhra bikhra sajo saman
munhaphata chiDhavai anban
mai kai khonkhi jor kihis
khansatai khansat nikra paran
duःkha dard duri bhay chhot mot
kohram macha pure ghar ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
paira jhuran paida paiya
sarju bhukhan mariyal gaiya
nitharai ghatan jal ghatai pet
uthle jalret dhansi naiya
ghutnahlan bas aar paar
kosan lame duinau kagar
chaDhi nadi paat hathi kachrain
kukur bilar lokhri siyar
chauva changar chaugaDa charain
charvahe mast kabaDDi ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
dariyav jaaD ma sunasan
chhichhil uuthal reti utaan
ganthi gatii phiru chhati tak
bas yek haath nekunabuDan
nirmal jal chhapchhap chhapp chhapp
naiya ki niche thapp thapp
lahkara puruvai paye
divar bajavai dhapp dhapp
sursuri bayariya maagh poos
jhurjhuri manavai phagun ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
jinke dhan daulat na khet
vai ka janain desh videsh
gaanv gaanv ma karain majuri
vanakai tau ganvai ‘pardes’
dharti mai banin vimata
pher lihin munh ‘bharat mata’
nadi ma katigai thaur thikana
tuta janambhumi se nata
bhagain jes palihar kai banar
majha’ma keu DaDe ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
rovni surat bahi bahi rovai
tabbau na chukat aans batai
jetna sapra sab kahi Daren
yatna kahkut bahutay batai
ka khali khali neek kahi
sabhi ke man kai baat kahi
duःkha dard sabhi kev manii kai
yak thu kitab ma chhaap kahi
pahimaphi kai likha paDhau
au’ soch bichar karau man ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
por por pati dar pati
khari baat lagai jes lathi
karai roz bakhri duvar je
kesas mitai vose ganthi
bantau likhi likhi banchau pati
haq hukuk bin mange maphi
kate katai na jingi jabjab
roj paDhai uu ‘pahimaphi’
aah sarapai jaay phuray
petva jarai garibi ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
huchhuch hichki khonkhon khansi
baida janambhumi kai mati
phungi teet neem kai turau
kunchau ras tulsi kai pati
juge juge kaji laphphaji
sanpara javan bana nakaphi
des javari ghar samaj pai
jheen bhare’kai ‘pahimaphi’
batiya mor teet phal batiya
meeth samai’ya kokhi ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
स्रोत :
पुस्तक : पाहीमाफी (पृष्ठ 335)रचनाकार : आशाराम ‘जागरथ’
प्रकाशन : रश्मि प्रकाशन, लखनऊ
संस्करण : 2021
Additional information available
Click on the INTERESTING button to view additional information associated with this sher.
rare Unpublished content
This ghazal contains ashaar not published in the public domain. These are marked by a red line on the left.
