हम हन किसान की बिटिया,
हमका सानसूल कपड़ा न जुरा,
ना जानी नीक अनाजु कैस?
हरि! कब यहु दुःखु कटी हमरा?
बुअनी हमका बहुतुइ चाहैं,
ना कबहूँ नागा बात कहैं,
कौन्यउ कामे मा हमैं लगावै
मा, वहि सकुची सदा रहैं।
अकिले मा हमरे ब्याहे का
बप्पा ते जिकिरा किहा करैं,
हमरी अभिलाखन का सिगरी
वहि उनका ब्यौरा दिहा करैं।
बप्पा जो कुछु गहना-गुरिया
औ कोई नीक-बसन लावैं,
बहि हमरी बदि राखइँ छिपाइ,
तिथि-परबिउ कामे ना लावैं।
जो चीज खाइ वाली आवइ
वहिका आधा-हिसा बटाइ,
वहि धरि राखैं हमरी बदिकै
औ देइँ अकेले मा खवाइ।
हम पूछी—'छवटकन्ना पाइसि?
वहि कहिनि कि 'ऊ खूबैं खाइसि,
हम कह्यन—'तनिकु हमहुँक दैद्यौ
मुल उन्है न बँधि पाई रहाइसि।
मुँह तन लखि डारि गरे ग्वप्फा,
हमका उर ते चपटाइ लिहिनि,
छाती मा दूधु छलकि आवा,
दृग जलु भरि, हमकौ दुखी किहिनि।
हमरेउ दृग आये डबडबाई,
दुइ आँसू बहिरी निकसि परे,
ई देखे बुअनी दुखु पैहैं
पोंछयन मुँहु पीठी बार करे।
ऊ छवटकन्ना भइया, हमका
जो ढ़ेर पियार परानन ते,
कबहूँ आँसू निकरैं, वहिकी
सुनि भोली-भाली बातन ते।
वहि दिन बप्पा प्याँड़ा लाये,
दुइ भइया औ, दुइ हम पायन,
भइयकि आगे हम का खाई।
ताखेम वहिकी बदि धरि राखेन।
मुल वहिकी बात कही का? जस
प्याँड़ा पाइसि दौरति आवा;
हम कनिया माँ लीन्हयन उठाइ
ऊ गरे चपटि गा, सुखु पावा।
तीकै समूच प्याँड़ा हमरे
मुँहि माँ गुँजियावइ लाग जबै
'हम पाइ चुक्यन भइया हमार
पावइ' हम ऐसे कहेन तबै।
मुल ऊ जिद्दी कब बात सुनै
ऊ भुकुरुँधा हुइके ब्वाला
'तुम खैहों तौ खैबा, नै नाहीं'
सुनि हमरौ जियरा ड्वाला।
बप्पा की बात बताई का
बहि हमका बहुतु पियारु करैं,
जो धनु-दौलति औ नाजु पातु
पावै, हमरी बदि जोरि धरैं।
वहि कहिनि बुआ ते तब ऐसे
परसौं जब रासि घरइ आई
ई ताइ डेहरियम देउ, न दानौ
छुयउ, लरिकिनी घर जाई।
जब ऊखै बेंचि घरै बहुरे,
रुपया बुवनी के हाथ दिहिनि,
इनमँक ना पैसउ एकु उठै,
अस कहि म्वहिं लखि मुँहुफेरि लिहिनि।
फिरि आँसू पोंछति उन्है लख्यन,
हम उनकी पीड़ा जानि गयन,
हा ईस्वर! ऐसे दुखिया निधनी
कैहाँ हमहूँ आइ खल्यन।
hum han kisan ki bitiya,
hamka sansul kapDa na jura,
na jani neek anaju kais?
hari! kab yahu duःkhu kati hamra?
buani hamka bahutui chahain,
na kabhun naga baat kahain,
kaunyau kame ma hamain lagavai
ma, vahi sakuchi sada rahain.
akile ma hamre byahe ka
bappa te jikira kiha karain,
hamri abhilakhan ka sigri
vahi unka byaura diha karain.
bappa jo kuchhu gahna guriya
au koi neek basan lavain,
bahi hamri badi rakhain chhipai,
tithi parabiu kame na lavain.
jo cheej khai vali avai
vahika aadha hisa batai,
vahi dhari rakhain hamri badikai
au dein akele ma khavai.
hum puchhi—chhavatkanna paisi?
vahi kahini ki uu khubain khaisi,
hum kahyan—taniku hamahunk daidyau
mul unhai na bandhi pai rahaisi.
munh tan lakhi Dari gare gvappha,
hamka ur te chaptai lihini,
chhati ma dudhu chhalaki aava,
drig jalu bhari, hamkau dukhi kihini.
hamreu drig aaye DabDabai,
dui ansu bahiri nikasi pare,
ii dekhe buani dukhu paihain
ponchhyan munhu pithi baar kare.
uu chhavatkanna bhaiya, hamka
jo Dher piyar paranan te,
kabhun ansu nikarain, vahiki
suni bholi bhali batan te.
vahi din bappa pyanDa laye,
dui bhaiya au, dui hum payan,
bhaiyaki aage hum ka khai.
takhem vahiki badi dhari rakhen.
mul vahiki baat kahi ka? jas
pyanDa paisi daurati aava;
hum kaniya maan linhyan uthai
uu gare chapati ga, sukhu pava.
tikai samuch pyanDa hamre
munhi maan gunjiyavai laag jabai
hum pai chukyan bhaiya hamar
pavai hum aise kahen tabai.
mul uu jiddi kab baat sunai
uu bhukurundha huike bvala
tum khaihon tau khaiba, nai nahin
suni hamrau jiyra Dvala.
bappa ki baat batai ka
bahi hamka bahutu piyaru karain,
jo dhanu daulati au naju patu
pavai, hamri badi jori dharain.
vahi kahini bua te tab aise
parsaun jab rasi gharai aai
ii tai Dehariyam deu, na danau
chhuyau, larikini ghar jai.
jab uukhai benchi gharai bahure,
rupya buvni ke haath dihini,
inamank na paisau eku uthai,
as kahi mvahin lakhi munhupheri lihini.
phiri ansu ponchhati unhai lakhyan,
hum unki piDa jani gayan,
ha iisvar! aise dukhiya nidhani
kaihan hamhun aai khalyan.
hum han kisan ki bitiya,
hamka sansul kapDa na jura,
na jani neek anaju kais?
hari! kab yahu duःkhu kati hamra?
buani hamka bahutui chahain,
na kabhun naga baat kahain,
kaunyau kame ma hamain lagavai
ma, vahi sakuchi sada rahain.
akile ma hamre byahe ka
bappa te jikira kiha karain,
hamri abhilakhan ka sigri
vahi unka byaura diha karain.
bappa jo kuchhu gahna guriya
au koi neek basan lavain,
bahi hamri badi rakhain chhipai,
tithi parabiu kame na lavain.
jo cheej khai vali avai
vahika aadha hisa batai,
vahi dhari rakhain hamri badikai
au dein akele ma khavai.
hum puchhi—chhavatkanna paisi?
vahi kahini ki uu khubain khaisi,
hum kahyan—taniku hamahunk daidyau
mul unhai na bandhi pai rahaisi.
munh tan lakhi Dari gare gvappha,
hamka ur te chaptai lihini,
chhati ma dudhu chhalaki aava,
drig jalu bhari, hamkau dukhi kihini.
hamreu drig aaye DabDabai,
dui ansu bahiri nikasi pare,
ii dekhe buani dukhu paihain
ponchhyan munhu pithi baar kare.
uu chhavatkanna bhaiya, hamka
jo Dher piyar paranan te,
kabhun ansu nikarain, vahiki
suni bholi bhali batan te.
vahi din bappa pyanDa laye,
dui bhaiya au, dui hum payan,
bhaiyaki aage hum ka khai.
takhem vahiki badi dhari rakhen.
mul vahiki baat kahi ka? jas
pyanDa paisi daurati aava;
hum kaniya maan linhyan uthai
uu gare chapati ga, sukhu pava.
tikai samuch pyanDa hamre
munhi maan gunjiyavai laag jabai
hum pai chukyan bhaiya hamar
pavai hum aise kahen tabai.
mul uu jiddi kab baat sunai
uu bhukurundha huike bvala
tum khaihon tau khaiba, nai nahin
suni hamrau jiyra Dvala.
bappa ki baat batai ka
bahi hamka bahutu piyaru karain,
jo dhanu daulati au naju patu
pavai, hamri badi jori dharain.
vahi kahini bua te tab aise
parsaun jab rasi gharai aai
ii tai Dehariyam deu, na danau
chhuyau, larikini ghar jai.
jab uukhai benchi gharai bahure,
rupya buvni ke haath dihini,
inamank na paisau eku uthai,
as kahi mvahin lakhi munhupheri lihini.
phiri ansu ponchhati unhai lakhyan,
hum unki piDa jani gayan,
ha iisvar! aise dukhiya nidhani
kaihan hamhun aai khalyan.
स्रोत :
पुस्तक : अरघान (पृष्ठ 33)
रचनाकार : सत्यधर शुक्ल
प्रकाशन : पं. वंशीधर शुक्ल स्मारक एवं साहित्य प्रकाशन समिति, मन्यौरा, लखीमपुर खीरी
संस्करण : 2021
Additional information available
Click on the INTERESTING button to view additional information associated with this sher.
rare Unpublished content
This ghazal contains ashaar not published in the public domain. These are marked by a red line on the left.