रिमझिम बरिखा सठियानी,
बदरा मुँह पोंछि चियाने,
बिजुरी की चम-चम कम भइ
सुरजन के जोस सिराने।
पानी थिरान तलियन का,
नदी मरजाद सँभारिनि,
भुँइ का जिउ जल ते भरिगा,
म्यढ़ुका सब चुप्पी धारिनि।
रावनु मरतै भै सरदी,
अब रामराजि सी प्यारी,
कातिक के गरे लपिटि के
तब आई सुभग द्यवारी।
ज्यहि के स्वागत मा मूँजा
रेसमी-धुजा फहराइनि,
खरगैंचा मामा आये,
पंछी पखना फैलाइनि।
गै साँझ ड़ुड़ुम्मति आई
चौदसि की राति अँधेरी,
जुगुनुन की पल्टनि घूमैं,
सब नखत लगावैं फेरी।
पैरा बिछाइ के पौढ्यन,
छ्वटकन्ना प्याट लगाये,
ओढ्यन बसि एकु अँगौछा
बहु चिंता हिये दबाये।
जब राति तिहारा बीती,
पछुवै की डाक बँबानी
तब कुलबुलान लरिकौना
कुछ हमरिउ द्याँह जुड़ानी।
बप्पा! अब जाड़ा लागैं
ऊ करवट लैके ब्वाला,
तब उठा घुचघुचा जिय मा
नख-सिख सरीर का ड्वाला।
हम छाती ते चपटायन,
वहिकै ऊ बसनु वढ़ायन,
उप्पर ते पैरा झाँप्यन,
अपन्यौ का वहेम छिपायन।
भिनसार भवा तौ मलिकिन
बोलीं-हैं आजु द्यवारी,
ना लायौ तेलु न देरी
घर कैसे करी उजारी।
हम कह्मन-तसल्ली राखौ,
सबु संझा लौ हुइ जाई
आगे ना कुछु कहि पायन
मन मा चिंता भरि आई।
इन परबिन बिन का भाँजी,
ई काहे बदिकै औतीं?
डहती हम कँगलन का
दुखियन की बिपति बढ़ौतीं?
अब कहाँ दद्यवारी मैया।
घर मा गरीब के आइउ'
है भूँजिउ भाँग न जिनके,
उनकी बदिकै का लाइउ?
जो उधरा-पातिउ लैके
कौनिउ बिधि दिया जराई,
तौ का हमका दै दयाहौ
जो खुसी तुम्हारि मनाई?
फिरि यहे तका ते स्वाचति
ब्यरिहा तलिया ढिंग पहुँच्यन,
तब लाल बंबु सबिता का
पुरुबैं ते उमसति देख्यन।
हम हाथ जोरि बरु माँग्यन
हे सुर्ज नरायन सामी।
तुम सबके मन की जानौ
हौ पूरे अंतरजामी।
तनि हमरिउ बिथा निहारौ
कुछ ऐसी जुगुति बतावौ,
ज्यहिते परबी निपटावौं
घर मा दुइ दिया जरावौं।
करि बिनै ताल मा पड़िल्यन,
बरछी अस नीरु दुखारा,
मुल निसि जड़ानि देहीं छुइ
जल का ठंढापनु हारा।
फिरि थोरी कट्ठी माटी
बहिरी निकारि के लायन,
औ थोपि-थापि दस-बारा
क्वँदवरिया तका बनायन।
घामे मा सुखवै रक्ख्यन
तीकै फिरि घर वर चलि भ्यन
गल्ली मा चिंता ब्यापी
ब्याकुल मनहें मन सोंच्यन।
देरिन का कामु निपटि गा,
अब तेलु कहाँ ते लाई,
है तीर न यक्कौ दमड़ी,
हा! कैसे कामु चलाई?
मुनिया का बरही लागी,
आगे का ब्याहु रचैबा,
दाना-दमड़ी कुछु नाहीं,
सागरु क्यहि तना थहैबा?
कुल मिला पाँच मन दाना
ऊ ब्यचिबा तौ का खैबा
है परा सालु सम्पूरन,
कैसे घर-बारु जियैबा?
महतौं बाबा तिर आयन
उनका सबु हालु बतायन,
माँग्यन उधार चौबन्नी,
तब कहूँ यकन्नी पायन।
वह लैके घर का आयन,
बिटिया की अम्मै दीन्ह्यन,
औ कह्यन कि तेलु मँगावौ
कहि ठंढ़ि साँस यक लीन्ह्यन।
वइ बिटिया कैहाँ , दीन्हिनि
वह गल्लिम कहूँ गिराइसि,
आई ठिठुकति भुकुरौंधी,
सूखे मुँह हालु बताइसि।
तब मलिकिनि मारै दौरीं,
वह आँसू रोइ बहाइसि
हम कनिया लिह्यन बचायन,
गुच्ची असि पाँव बिंधाइसि।
फिरि साँझ भई पछुवैं ते
सुरजन की चली सवारी,
सुलुगाइसि बिटिया उपली,
ग्यन जगवै ख्यात दुखारी।
तब देरिन की इच्छा लै
तलिया के नेरे आयन,
क्वै गोरु उनका गौंजिसि
हम फूटी-टूटी पायन।
हमरे मन मा दुखु उमड़ा,
पहिले तौ गुस्सा आई,
मुल चुप्यनि घर का चलिभ्यन,
साजी दुइ तीनि उठाई।
लायन मलिकिनि का दीन्ह्यन,
हमरे दुइ आँसू आये,
आँसू लखिके वह रोई,
लरिका-लरिकी चिल्लाये।
हम धीरजु धरि समुझायन,
कबहूँ सूधे दिन ऐहैं,
जब वहिकी मरजी होई,
ई सब बिपती कटि जैहैं।
rimjhim barikha sathiyani,
badra munh ponchhi chiyane,
bijuri ki cham cham kam bhai
surjan ke jos sirane.
pani thiran taliyan ka,
nadi marjad sanbharini,
bhuni ka jiu jal te bhariga,
myaDhuka sab chuppi dharini.
ravanu maratai bhai sardi,
ab ramraji si pyari,
katik ke gare lapiti ke
tab aai subhag dyvari.
jyahi ke svagat ma munja
resmi dhuja phahraini,
khargaincha mama aaye,
panchhi pakhna phailaini.
gai saanjh DuDummati aai
chaudasi ki rati andheri,
jugunun ki paltani ghumain,
sab nakhat lagavain pheri.
paira bichhai ke pauDhyan,
chhvatkanna pyaat lagaye,
oDhyan basi eku angauchha
bahu chinta hiye dabaye.
jab rati tihara biti,
pachhuvai ki Daak banbani
tab kulabulan larikauna
kuch hamariu dyaanh juDani.
bappa! ab jaDa lagain
uu karvat laike bvala,
tab utha ghuchaghucha jiy ma
nakh sikh sarir ka Dvala.
hum chhati te chaptayan,
vahikai uu basanu vaDhayan,
uppar te paira jhanpyan,
apanyau ka vahem chhipayan.
bhinsar bhava tau malikin
bolin hain aaju dyvari,
na layau telu na deri
ghar kaise kari ujari.
hum kahman tasalli rakhau,
sabu sanjha lau hui jai
aage na kuchhu kahi payan
man ma chinta bhari aai.
in parbin bin ka bhanji,
ii kahe badikai autin?
Dahti hum kangalan ka
dukhiyan ki bipti baDhautin?
ab kahan dadyvari maiya.
ghar ma garib ke aiu
hai bhunjiu bhaang na jinke,
unki badikai ka laiu?
jo udhra patiu laike
kauniu bidhi diya jarai,
tau ka hamka dai dayahau
jo khusi tumhari manai?
phiri yahe taka te svachati
byariha taliya Dhing pahunchyan,
tab laal bambu sabita ka
purubain te umasati dekhyan.
hum haath jori baru mangyan
he surj narayan sami.
tum sabke man ki janau
hau pure antarjami.
tani hamariu bitha niharau
kuch aisi juguti batavau,
jyahite parbi niptavaun
ghar ma dui diya jaravaun.
kari binai taal ma paDilyan,
barchhi as niru dukhara,
mul nisi jaDani dehin chhui
jal ka thanDhapanu hara.
phiri thori katthi mati
bahiri nikari ke layan,
au thopi thapi das bara
kvandavriya taka banayan.
ghame ma sukhavai rakkhyan
tikai phiri ghar var chali bhyan
galli ma chinta byapi
byakul manhen man sonchyan.
derin ka kamu nipati ga,
ab telu kahan te lai,
hai teer na yakkau damDi,
ha! kaise kamu chalai?
muniya ka barahi lagi,
aage ka byahu rachaiba,
dana damDi kuchhu nahin,
sagaru kyahi tana thahaiba?
kul mila paanch man dana
uu byachiba tau ka khaiba
hai para salu sampuran,
kaise ghar baru jiyaiba?
mahtaun baba tir aayan
unka sabu halu batayan,
mangyan udhaar chaubanni,
tab kahun yakanni payan.
wo laike ghar ka aayan,
bitiya ki ammai dinhyan,
au kahyan ki telu mangavau
kahi thanDhi saans yak linhyan.
vai bitiya kaihan , dinhini
wo gallim kahun giraisi,
aai thithukati bhukuraundhi,
sukhe munh halu bataisi.
tab malikini marai daurin,
wo ansu roi bahaisi
hum kaniya lihyan bachayan,
guchchi asi paanv bindhaisi.
phiri saanjh bhai pachhuvain te
surjan ki chali savari,
sulugaisi bitiya upli,
gyan jagavai khyaat dukhari.
tab derin ki ichchha lai
taliya ke nere aayan,
kvai goru unka gaunjisi
hum phuti tuti payan.
hamre man ma dukhu umDa,
pahile tau gussa aai,
mul chupyani ghar ka chalibhyan,
saji dui tini uthai.
layan malikini ka dinhyan,
hamre dui ansu aaye,
ansu lakhike wo roi,
larika lariki chillaye.
hum dhiraju dhari samujhayan,
kabhun sudhe din aihain,
jab vahiki marji hoi,
ii sab bipti kati jaihain.
rimjhim barikha sathiyani,
badra munh ponchhi chiyane,
bijuri ki cham cham kam bhai
surjan ke jos sirane.
pani thiran taliyan ka,
nadi marjad sanbharini,
bhuni ka jiu jal te bhariga,
myaDhuka sab chuppi dharini.
ravanu maratai bhai sardi,
ab ramraji si pyari,
katik ke gare lapiti ke
tab aai subhag dyvari.
jyahi ke svagat ma munja
resmi dhuja phahraini,
khargaincha mama aaye,
panchhi pakhna phailaini.
gai saanjh DuDummati aai
chaudasi ki rati andheri,
jugunun ki paltani ghumain,
sab nakhat lagavain pheri.
paira bichhai ke pauDhyan,
chhvatkanna pyaat lagaye,
oDhyan basi eku angauchha
bahu chinta hiye dabaye.
jab rati tihara biti,
pachhuvai ki Daak banbani
tab kulabulan larikauna
kuch hamariu dyaanh juDani.
bappa! ab jaDa lagain
uu karvat laike bvala,
tab utha ghuchaghucha jiy ma
nakh sikh sarir ka Dvala.
hum chhati te chaptayan,
vahikai uu basanu vaDhayan,
uppar te paira jhanpyan,
apanyau ka vahem chhipayan.
bhinsar bhava tau malikin
bolin hain aaju dyvari,
na layau telu na deri
ghar kaise kari ujari.
hum kahman tasalli rakhau,
sabu sanjha lau hui jai
aage na kuchhu kahi payan
man ma chinta bhari aai.
in parbin bin ka bhanji,
ii kahe badikai autin?
Dahti hum kangalan ka
dukhiyan ki bipti baDhautin?
ab kahan dadyvari maiya.
ghar ma garib ke aiu
hai bhunjiu bhaang na jinke,
unki badikai ka laiu?
jo udhra patiu laike
kauniu bidhi diya jarai,
tau ka hamka dai dayahau
jo khusi tumhari manai?
phiri yahe taka te svachati
byariha taliya Dhing pahunchyan,
tab laal bambu sabita ka
purubain te umasati dekhyan.
hum haath jori baru mangyan
he surj narayan sami.
tum sabke man ki janau
hau pure antarjami.
tani hamariu bitha niharau
kuch aisi juguti batavau,
jyahite parbi niptavaun
ghar ma dui diya jaravaun.
kari binai taal ma paDilyan,
barchhi as niru dukhara,
mul nisi jaDani dehin chhui
jal ka thanDhapanu hara.
phiri thori katthi mati
bahiri nikari ke layan,
au thopi thapi das bara
kvandavriya taka banayan.
ghame ma sukhavai rakkhyan
tikai phiri ghar var chali bhyan
galli ma chinta byapi
byakul manhen man sonchyan.
derin ka kamu nipati ga,
ab telu kahan te lai,
hai teer na yakkau damDi,
ha! kaise kamu chalai?
muniya ka barahi lagi,
aage ka byahu rachaiba,
dana damDi kuchhu nahin,
sagaru kyahi tana thahaiba?
kul mila paanch man dana
uu byachiba tau ka khaiba
hai para salu sampuran,
kaise ghar baru jiyaiba?
mahtaun baba tir aayan
unka sabu halu batayan,
mangyan udhaar chaubanni,
tab kahun yakanni payan.
wo laike ghar ka aayan,
bitiya ki ammai dinhyan,
au kahyan ki telu mangavau
kahi thanDhi saans yak linhyan.
vai bitiya kaihan , dinhini
wo gallim kahun giraisi,
aai thithukati bhukuraundhi,
sukhe munh halu bataisi.
tab malikini marai daurin,
wo ansu roi bahaisi
hum kaniya lihyan bachayan,
guchchi asi paanv bindhaisi.
phiri saanjh bhai pachhuvain te
surjan ki chali savari,
sulugaisi bitiya upli,
gyan jagavai khyaat dukhari.
tab derin ki ichchha lai
taliya ke nere aayan,
kvai goru unka gaunjisi
hum phuti tuti payan.
hamre man ma dukhu umDa,
pahile tau gussa aai,
mul chupyani ghar ka chalibhyan,
saji dui tini uthai.
layan malikini ka dinhyan,
hamre dui ansu aaye,
ansu lakhike wo roi,
larika lariki chillaye.
hum dhiraju dhari samujhayan,
kabhun sudhe din aihain,
jab vahiki marji hoi,
ii sab bipti kati jaihain.
स्रोत :
पुस्तक : अरघान (पृष्ठ 84)
रचनाकार : सत्यधर शुक्ल
प्रकाशन : पं. वंशीधर शुक्ल स्मारक एवं साहित्य प्रकाशन समिति, मन्यौरा, लखीमपुर खीरी
संस्करण : 2021
Additional information available
Click on the INTERESTING button to view additional information associated with this sher.
rare Unpublished content
This ghazal contains ashaar not published in the public domain. These are marked by a red line on the left.