जहँ जाति बसै हर जाती मा
जाती के बोली बाती मा
जाने अनजाने कारन मा
यक दूजे के व्यहारन म़ा
जहाँ बसै हिकारत भेदभाव
कनखी नजरन मा आँखी मा
भुखमरी गरीबी बाढ़ै कहुँ
केउ खाय खाब खैराती मा
हउ गाँव कबहुँ बिसरत नाहीं
जहँ लोटेन धुरी-माटी मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
जाती कै बसइया अगल-बगल
इक दूजे जात कै काम अलग
देखन मइहाँ समकूल गाँव
मुल भित्तर-भित्तर अलग-थलग
केव ऊँच रहै केव नीच रहै
केउ ऊँच-नीच के बीच रहै
केउ सबके बीचे पूजनीय
केउ सबसे नीच अछूत रहै
मरनी-करनी सादी-ब्याहे
इक कौम जात-पंचइती मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
नजर-नजर मा बसै हिकारत
‘पहिया’ भेदभाव कै भारत
पइदा करैं जाति मेहरारू
मरद बैमनस इरखा स्वारथ
उप्पर से देखे सद्भाव
अन्दर पैठ बनावै घाव
बसै गाँव मा जाति-समूह
सबमा छूत-छात कै भाव
काम न आवैं गइर बिरादर
सादी अऊर बियाहे मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
ईसा पीर न मूसा पीर
सबसे बड़का पइसा पीर
कोखि’क् पीरा सहिउ लियै मुल
सहि ना जाइ भूख कै पीर
एड़ी-एड़ी फटै बेवाई
जाति-जाति परपीर पराई
पीर पिराय पीर के पीरा
पीर हि जानैं पीर पराई
पीर पीर से मिलै देय ना
पीर जाति-धन-दौलत मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी' मा
बाभन-ठाकुर कै धाक रहै
मेहनत कै काम हराम रहै
हर कै मुठिया जो पकरि लियैं
तौ पूरे गाँव मजाक उड़य
खेलैं-कूदैं मन-मउज करैं
चुरकी पै मान-गुमान करैं
दुसरे कै हींसा खाय-खाय
संडान केऊ उधिरान रहैं
कुछ रहैं अकेलै दीन-हीन
बस चन्नन टीका माथे मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
बढ़ई धोबी नाऊ लोहार
गाँव भरेन कै सेवादार
लेहना अउर तिहाई बदले
काम करैं वै सालोंसाल
बस बिगहा दुइ बिगहा खेत
अधिया जोत बटइया खेत
भूमिहीन बहु सूद-चमार
बभनन के तौ खेतवै खेत
तेली -तमोली अहिर कहार
करैं गुजारा जाती मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
जेतना मइहाँ जे जहाँ रहै
वतनय मा ऊ परेसान रहै
केव कहै बिना घिउ खाबै ना
केहू घर नोन न तेल रहै
पाहीमाफी खुसहाल तबौ
हँसि-हँसि बतियायँ मजाक करैं
खाबे-कपड़ा आगे कउनौ
लोगै ना सोच-विचार करैं
भगवान भरोसे जियत रहे
कोसैं सब अपने किस्मत कां
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
धोबी पासी कोरी चमार
वनहूँ करैं जाति कै मान
यकदूजे से छूत मनावैं
अपुआँ दीयैं ऊँच मचान
अधोगति चुप्पी चुपचाप
भित्तर-भित्तर बहुत निरास
फूटै ना बोली मुँह बाहेर
सीरदार कै केतनौ खास
हीनभावना तुनकमिज़ाजी
तिल-तिल बाढ़ै गुरबत मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
jahan jati basai har jati ma
jati ke boli bati ma
jane anjane karan ma
yak duje ke vyharan ma
jahan basai hikarat bhedabhav
kankhi najran ma ankhi ma
bhukhamri garibi baDhai kahun
keu khaay khaab khairati ma
hau gaanv kabahun bisrat nahin
jahan loten dhuri mati ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
jati kai basaiya agal bagal
ik duje jaat kai kaam alag
dekhan maihan samkul gaanv
mul bhittar bhittar alag thalag
kev uunch rahai kev neech rahai
keu uunch neech ke beech rahai
keu sabke biche pujaniy
keu sabse neech achhut rahai
marni karni sadi byahe
ik kaum jaat panchaiti ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
najar najar ma basai hikarat
‘pahiya’ bhedabhav kai bharat
paida karain jati mehraru
marad baimnas irkha svarath
uppar se dekhe sadbhav
andar paith banavai ghaav
basai gaanv ma jati samuh
sabma chhoot chhaat kai bhaav
kaam na avain gair biradar
sadi auur biyahe ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
iisa peer na musa peer
sabse baDka paisa peer
kokhi’a pira sahiu liyai mul
sahi na jai bhookh kai peer
eDi eDi phatai bevai
jati jati parpir parai
peer piray peer ke pira
peer hi janain peer parai
peer peer se milai dey na
peer jati dhan daulat ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
babhan thakur kai dhaak rahai
mehnat kai kaam haram rahai
har kai muthiya jo pakari liyain
tau pure gaanv majak uDay
khelain kudain man mauj karain
churki pai maan guman karain
dusre kai hinsa khaay khaay
sanDan keu udhiran rahain
kuch rahain akelai deen heen
bas channan tika mathe ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
baDhii dhobi nau lohar
gaanv bharen kai sevadar
lehna aur tihai badle
kaam karain vai salonsal
bas bigha dui bigha khet
adhiya jot bataiya khet
bhumihin bahu sood chamar
babhnan ke tau khetavai khet
teli tamoli ahir kahar
karain gujara jati ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
jetna maihan je jahan rahai
vatnay ma uu paresan rahai
kev kahai bina ghiu khabai na
kehu ghar non na tel rahai
pahimaphi khushal tabau
hansi hansi batiyayan majak karain
khabe kapDa aage kaunau
logai na soch vichar karain
bhagvan bharose jiyat rahe
kosain sab apne kismat kaan
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
dhobi pasi kori chamar
vanhun karain jati kai maan
yakduje se chhoot manavain
apuan diyain uunch machan
adhogati chuppi chupchap
bhittar bhittar bahut niras
phutai na boli munh baher
siradar kai ketnau khaas
hinabhavana tunakamizaji
til til baDhai gurbat ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
jahan jati basai har jati ma
jati ke boli bati ma
jane anjane karan ma
yak duje ke vyharan ma
jahan basai hikarat bhedabhav
kankhi najran ma ankhi ma
bhukhamri garibi baDhai kahun
keu khaay khaab khairati ma
hau gaanv kabahun bisrat nahin
jahan loten dhuri mati ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
jati kai basaiya agal bagal
ik duje jaat kai kaam alag
dekhan maihan samkul gaanv
mul bhittar bhittar alag thalag
kev uunch rahai kev neech rahai
keu uunch neech ke beech rahai
keu sabke biche pujaniy
keu sabse neech achhut rahai
marni karni sadi byahe
ik kaum jaat panchaiti ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
najar najar ma basai hikarat
‘pahiya’ bhedabhav kai bharat
paida karain jati mehraru
marad baimnas irkha svarath
uppar se dekhe sadbhav
andar paith banavai ghaav
basai gaanv ma jati samuh
sabma chhoot chhaat kai bhaav
kaam na avain gair biradar
sadi auur biyahe ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
iisa peer na musa peer
sabse baDka paisa peer
kokhi’a pira sahiu liyai mul
sahi na jai bhookh kai peer
eDi eDi phatai bevai
jati jati parpir parai
peer piray peer ke pira
peer hi janain peer parai
peer peer se milai dey na
peer jati dhan daulat ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
babhan thakur kai dhaak rahai
mehnat kai kaam haram rahai
har kai muthiya jo pakari liyain
tau pure gaanv majak uDay
khelain kudain man mauj karain
churki pai maan guman karain
dusre kai hinsa khaay khaay
sanDan keu udhiran rahain
kuch rahain akelai deen heen
bas channan tika mathe ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
baDhii dhobi nau lohar
gaanv bharen kai sevadar
lehna aur tihai badle
kaam karain vai salonsal
bas bigha dui bigha khet
adhiya jot bataiya khet
bhumihin bahu sood chamar
babhnan ke tau khetavai khet
teli tamoli ahir kahar
karain gujara jati ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
jetna maihan je jahan rahai
vatnay ma uu paresan rahai
kev kahai bina ghiu khabai na
kehu ghar non na tel rahai
pahimaphi khushal tabau
hansi hansi batiyayan majak karain
khabe kapDa aage kaunau
logai na soch vichar karain
bhagvan bharose jiyat rahe
kosain sab apne kismat kaan
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
dhobi pasi kori chamar
vanhun karain jati kai maan
yakduje se chhoot manavain
apuan diyain uunch machan
adhogati chuppi chupchap
bhittar bhittar bahut niras
phutai na boli munh baher
siradar kai ketnau khaas
hinabhavana tunakamizaji
til til baDhai gurbat ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
स्रोत :
पुस्तक : पाहीमाफी (पृष्ठ 47)
रचनाकार : आशाराम ‘जागरथ’
प्रकाशन : रश्मि प्रकाशन, लखनऊ
संस्करण : 2021
Additional information available
Click on the INTERESTING button to view additional information associated with this sher.
rare Unpublished content
This ghazal contains ashaar not published in the public domain. These are marked by a red line on the left.