दूर से मंदिर दिखाई देता था। चारों तरफ़ फैले अछोर पानी के बीच घिरा शिव मंदिर। पानी इतना गहरा था कि हवा के थपेड़े से लहरें भी कम ही उठ पाती थीं। हवा पूरी तेज़ी से फेंकी गई गेंद की तरह आती और पानी की सतह सहलाती आगे बढ़ जाती। पानी का किनारा धुँधला दीखता था। पता नहीं, हवा कहाँ जाकर रुकती थी। पर जब रुकती थी, बादलों से भरा आकाश थोड़े खुले नल की तरह गंगा की पसरी देह पर टपकने लगता था। बूँदें गिरतीं तो ग़ुस्सैल पानी पर जैसे फफोले उगते और मिटते चले जाते।
पानी के बीच घिरा मंदिर अनाथ बच्चे-सा निर्जन में खड़ा था। डरा और निरुपाय। गंगा ने इस बार बाढ़ के सारे पूर्वानुमान तोड़ दिए थे। भागने पर भी ठौर मुश्किल। पृथ्वी धँस गई थी और माटी पानी में लगातार कटाव की वजह से घुलती चली जा रही थी। पड़ोस का पहाड़ीथान घाट जल में समा चुका था। श्रद्धालुओं को घाट तक आने की ज़रूरत नहीं थी क्योंकि गंगा का जल उन्हें उनके ही घर से खदेड़ रहा था। लोग धामिन साँप की तरह फुँफकारते पानी के आगे-आगे भागते चले गए थे और पुरानी रेलवे लाइन की पुख़्ता टीलेनुमा सड़क पर जमा हो गए थे। सिमरिया घाट तक जाती रेलवे लाइन कभी होती थी। पुल बनने के बाद रेल वाले पटरियाँ उखाड़ ले गए थे पर रेलवे लाइन का नाम छोड़ गए थे।
बहुत मरे। जानवर, शिशु, चूहे, बिल्लियाँ। कुत्ते आदमी को सूँघते साथ-साथ भागे थे। अचानक पानी ही सब कुछ हो गया था—सरकार, ताक़त, दया, क्रोध...भागते लोग सिर्फ़ पत्ते की तरह बज सकते थे। राहत के लिए थकी पलकों को ऊपर उठाकर देख सकते थे कि कोई हेलिकॉप्टर आए, बासी रोटी और प्याज़ का पैकेट गिरा दे। गहरे जल में गिरे पड़े अपनी टहनियों से घायल तने को सहलाने की कोशिश करते। गिद्ध उड़ते रहते और कहीं मवेशी की तैरती लाश पर उतर आते। मज़े में लाश को चुगते गिद्ध लाश के साथ ही बहते जाते। पंडित वासुदेव मंदिर के द्वार पर बैठे देखते रहते और घृणा से सिहरते रहते। किससे, क्या कहते उस निर्जन में? पानी ने सबको बेदख़ल कर दिया था। गुस्सैल गुलगेंट मंदिर के गिर्द बनतीं और मंदिर की नींव, सीढ़ियाँ और दीवारों से अपने आपको रगड़ती रहतीं। मंदिर के अहाते में बनी दोनों ख़ाली कोठरियाँ गुलगेंटों के धक्के से बैठ गई थीं। पंडित वासुदेव ने देखा था—कोठरियों की छत तिरछी हो गई है। सन्न रह गए थे वे। मन उचट गया। वे जल्दी-जल्दी सुमरनी माला को खींचने लगे—या प्रभु! हे गंगा माई! हर साल बाढ़ आती है। इस पहाड़ीथान घाट में। माई, तू तो पहाड़ीथान घाट की सीढ़ियों से ही लौट जाती है। पूरा इलाक़ा जानता है, जिस दिन पहाड़ीथान डूबेगा, उस दिन प्रलय हो जाएगा। कोई नहीं बचेगा। शांत रह माई, अगर वह शिवाला बाढ़ में डूबा-धँसा तो शिव-भक्त पहाड़ी बाबा का कोप नहीं सह पाएगी तू! जय हो पहाड़ी बाबा जय पहाड़ी बाबा।
जब कोठरी की छत बैठी तो पहाड़ीथान में घुटने-भर पानी था। पंडित वासुदेव ने बड़े जतन से सूखे उपलों को कोठरी की छत पर डालकर प्लास्टिक के बोरे में ढक रखा था। तेज़ धूप में यह करते उपले की तरह ऐंठ गए थे वे। सारी मिहनत अकारथ गई जब छत गंगा में समा गई। पानी में बहते उपलों को वे देखते रह गए। कैसे हवन दे पाएँगे बिना अग्नि के फूलों के पौधे भी तो पानी में डूब गए थे। पूजा में सिर्फ़ अगरबत्ती जला देंगे। धीरे-धीरे शिवालय पर पानी का पहरा कस गया था। बस सीढ़ियों के पास थोड़ी-सी ज़मीन बची थी। पूजा-पाठ के बाद भगवान को सत्तू का भोग लगा देते। फिर बड़े कटोरे में महाप्रसाद (सत्तू) और रामरस (नमक) को गंगाजल में मिलाकर सानते और लंका (लाल मिर्च) के साथ खा जाते। घड़े में थिर रहे बाढ़ के गँदले पानी को छानकर पी लेते।
सब कुछ से निपट मंदिर की सीढ़ियों पर बैठे अदृश्य होते किनारे को सुमरनी फेरते ढूँढ़ते रहते। कभी कोई सूँस पानी के अंदर से औंधे मुँह उछलती तो पंडित वासुदेव बच्चे की तरह ख़ुश हो जाते। वे ख़ुद नदी किनारे बसे गाँव से थे। जब नदी उफना करती तो उस नन्ही शांत बाया (विशाला) नदी में सूँस आ जाते। कभी मछलियों को पकड़ने या यूँ ही मौज में आकर सूँस पानी से ऊपर उछलती तो नन्हे पंडित वासुदेव खिलखिलाने लगते थे। उफनती, पसरी गंगा में नावें भी नहीं थीं जिन्हें निहारा जाए। काले-मटमैले और बदसूरत सूँस में ही पंडित वासुदेव का कुतूहल टिका रहता।
कोठरी की छत बैठने के बाद ही चीज़ें बदलने लगीं। उस दिन पंडित वासुदेव ने स्नान किया और अँगोछा लपेकर गीली धोती को निचोड़ने लगे। बादलों से भरे आकाश से चुटकी-भर धूप छिटककर गिरी तो पंडित वासुदेव ने सोचा, निचुड़ी धोती को मंदिर की गोल दीवारों पर लपेट दिया जाए तो इतनी कम धूप में भी धोती सूख जाएगी! मंदिर के दरवाज़े की साँकल से धोती का एक किनारा बाँधकर, धोती सँभालते मंदिर की परिक्रमा करते चल पड़े। पानी में गिरने से बचते-बचते मंदिर के पिछवाड़े पहुँचे तो सन्न रह गए।
मंदिर की दीवार में खुदे हाथ-भर ऊँचे कई छोटे-छोटे मंदिर थे। ऐसे ही एक मंदिर से एक साँप फन ताने फुफकार रहा था। पानी में गिरते-गिरते बचे पंडित वासुदेव। चील-सी सतर्कता से पीछे मुड़े और धोती की परवाह किए बग़ैर मंदिर के दरवाज़े पर आकर मंदिर की सीढ़ी पर धम्म से बैठ गए। हे शिव! रक्षा करो! अपनी साँसों को सहेजते बैठे रहे। पानी की लहरों संग बहती धोती सामने आ गई। पंडित वासुदेव ने देखा, गँदले पानी से मटमैली गीली धोती को, फिर दरवाज़े की साँकल को जहाँ धोती का एक सिरा बँधा था।
मंदिर की सीढ़ी पर बैठे पंडित वासुदेव के मन की गाँठ खुल गई थी। क्रोध से झनझनाती पंडिताइन की आवाज़ स्कूल के घंटे की तरह सुनाई पड़ने लगी। बच्चे की तरह चौकन्ने पंडित वासुदेव देख रहे थे चंडी बनी पंडिताइन को...
कोई काम नइ देत? रातियो रेडियो में कहलकइ जे गंगा के पानी ख़तरा के निसान से आर उपर बैढ़ जैतइ। पहाड़ी घाट से सब लोग भागल। अहाँ माला फेरत बैठल रहू। चालीस वर्षीय थुलथुल पंडिताइन क्रोध से तर बाणों से पंडित वासुदेव को बींधे जा रही थी। घृणा से गोरी-चिट्टी पंडिताइन के चेहरे की नसें उभर आई थीं।
भगवान सबकी रच्छा करते हैं, ऊ हमरी नहीं करेंगे?
भगवान रच्छा करते तो परलय होता? पंडित की बात को गेंद की तरह लपककर फिर से उछाल दिया पंडिताइन ने। सब कुछ बह गया, इ गाँव का गाँव मसान बन गया। कौन भगत आएगा जो चढ़ौआ के लिए पड़ल रहेंगे?
शिव-शिव कहो टमकावाली, सब दिन भगवान ने ही परसाद भेजा। मैं ग़रीब ब्राह्मण, कहाँ से पेट चलाता रह? भगतों के चढ़ौआ से ही न? आज बाढ़ की विपति आई तो भगवान को छोड़कर भाग जाऊँ? पहाड़ी बाबा का शाप कौन झेलेगा?
पानी तवे पर चढ़ी रोटी की तरह था। पतली रोटी की तरह छिछला पानी। जैसे-जैसे बाढ़ का ताप बढ़ता, रोटी पकती और फूलती जा रही थी। आसपास के गाँवों के लोग गंगा नदी के फूले पेट का अंदाज़ा पहाड़ी घाट की सीढ़ियों पर चढ़ते पानी से लगा रहे थे। अलस्सुबह श्रद्धालु पहाड़ी घाट स्नान करने पहुँचते, पहाड़ीथान में पूजा कर अपने घर लौटते तो पूरे इलाक़े में पानी पर फैले किरोसिन तेल की तरह ख़बर फैल जाती कि पहाड़ी घाट की इतनी सीढ़ियाँ पानी में डूबने से बची हैं। सतर्कता से लोग और कस जाते। भाल-मवेशी का सूखा चारा मचान बनाकर ज़मीन से ऊपर रख दिया जाता। जलावन और अनाज की बोरियों को काठ की चौकियों (तख़्तों) के ऊपर रख दिया जाता। गरज ये कि जीवन बचाने वाली सभी चीज़ों को ज़मीन की सतह से ऊपर रख दिया जाता। रोज़ शाम को जवार के लोग रेडियो से प्रादेशिक समाचार सुनने के लिए चिपक जाते।
निपनिया, मधुरापुर, सिगपुर, महंथ टोल, जयनगर, रूपनगर, सिमरिया, अमरपुर, गंगापरसाद टोला में बाढ़ का आना कोई नई बात नहीं थी। ये गाँव साल-दर-साल बाढ़ की विनाशलीला भुगतते फिर भी केकड़े की तरह नदी के किनारे से चिपके रहते। अपनी ज़मीनें छोड़ लोग कहाँ जाते? अस्सी साल पहले बना गुप्ता बाँध बूढ़ा हो चुका था। जगह-जगह दरारें थीं। चूहे जैसे ठेकेदारों ने बाँध के अंदर-अंदर बिल बना रखे थे। बाँध कभी नदी के तले से पचास फीट ऊँचा होता था। लेकिन धीरे-धीरे गंगा की कोख में बालू भरता गया। नदी का तल ऊँचा उठता गया। इस तरह बाढ़ से रक्षा करने वाला गुप्ता बाँध बौना दिखाई देने लगा था। अजीब यह था कि गुप्ता बाँध पर हर साल बाढ़ नियंत्रण के नाम पर काग़ज़ी तौर पर मिट्टी डाली जाती थी। पर गंगा की कोख में भरते बालू के ढेर को साफ़ नहीं किया जाता था। गंगा का तल गहरा हो जाता तो शासन-तंत्र की हरियाली सूख जाती। गंगा में आई बाढ़ राजधानी पटना में भी पूँछ फटकारने लगी थी। फिर भी बाढ़ के कई फ़ायदे थे। बाढ़ का प्रकोप असंतोष, राजनीतिक उठा-पटक, हड़ताल सबको स्थगित कर देता था और सालों रिश्वत के पानी से शासन की जड़ों को सींचती रहती थी। राजधानी से दूर-दराज़ के इलाक़ों में बाढ़ आती तो हेलिकॉप्टर से उड़ान भरने का मज़ा भी साथ लाती। सिमरिया गाँव तो बाढ़ को दाद की तरह हर साल खुजलाता। लेकिन लगता था कि इस बार दाद से ख़ून भी निकलेगा।
जब पहाड़ी घाट की तीन सीढ़ियाँ पानी में डूबने से बची थीं तो घाट पर बनी फूस की दुकानें हटने लगीं। राम साह की मिठाई की दुकान, सीतो मल्लाह की पान-बीड़ी की दुकान और परभुआ की चाय की दुकान तीनों उठ गए। बैलगाड़ी लदे छप्पड़ों और सामानों को जाते देख पंडिताइन दुःख से ठगी रह गई। सब दुकान वाले ही उनके पड़ोसी थे। रात-बिरात, सुख-दुःख में काम आने वाले, फ़ुर्सत में गपियाने वाले।
रमेसर, परभुआ चाय वाले के भाई, ने पंडिताइन को टोक दिया, अब्ब इ घाट भी नहीं बचेगा चाची! चचा से कहिए कि कल तक मंदिर से हट जाएँ। ऊपर से पानी, नीचे से पानी। कई दिन घाट बचेगा? इ संतोष तो आज भी जाने को राज़ी है।
पंडिताइन ने उसाँस भरी, संतोष की बात कौन मानेगा बेटा? पंडिजी कहेंगे तभी न!
पंडिताइन का बेटा संतोष अपनी माँ के पास खड़ा रमेसर को जाते देखता रहा। पंडिताइन ने पूछ लिया, भोला बड़ही दोकान नहीं ले गया?
“काहे ले जाएगा? रात में ही कोई मुर्दा आ गया तो उसका लकड़ी-बाँस बिकेगा न? ऊ बड़का नाव ले आया है। घाट डूबने लगेगा तो नाव में लादकर ले जाएगा। फिकिर तो हम लोगों को है। माई, बाबू से आज साफ़ कह दो कि हम लोग भी रेलवे लाइन पर चले जाएँ नई तो सोए रहेंगे अ राते में बाढ़ के पानी में समा जाएँगे।
दाल, चावल, आटा, नमक-तेल का साठ किलो का बोझ माथे पर लादे पंडित वासुदव पहाड़ीथान पहुँचे तो खाए-पीए बलिष्ठ शरीर पर कपड़े पसीने से भीगकर चिपक गए थे। गोरा, नुकीला चेहरा पसीने की वजह से भाले की तरह चमक रहा था।
ए संतोष माइ, सामान ले आया हूँ। अब निश्चिंत हो जाओ। कल फिर बारो बाज़ार जाकर मटिया तेल (किरोसिन तेल) भी ले आऊँगा! बस, बाढ़ में कोनो तकलीफ़ नहीं।
चूल्हे में कोयला लहकाती पंडिताइन निःशब्द उठ खड़ी हुई और मिट्टी के घड़े से एक लोटा पानी निकालकर पंडित वासुदेव के सामने रख दिया। अँगोछे से हवा करते पंडित वासुदेव हाथ-मुँह धोते, पंडिताइन की चुप्पी को बबूल के धँसे काँटे की तरह महसूस करते रहे।
एक लोटा पानी और! पंडित वासुदेव ने कहा।
पंडिताइन फिर उठीं, पानी डालकर उनके सामने रख गईं। पंडित पर एक अर्थपूर्ण दृष्टि डालकर बोरे में आए सामान को सहेजने लगीं। संतोष बछिया को हाँकते आया तो पंडित वासुदेव को बोलने का मौक़ा मिल गया।
संतोष, कल हम दोनों बारो चलेंगे और बढ़िया के लिए थोड़ा और भूसा लाकर रख देंगे।
बछिया को खूँटे से बाँधते हुए संतोष ने गर्दन तिरछी कर बाप को देखा। चुपचाप। भीतर ही भीतर संतोष उबल रहा था-सारा सरंजाम गंगा माई लील जाएगी। सोचते रहिए कि पहाड़ीथान नहीं डूबेगा। जब डूबने लगेगा तो गाँव से चार किलोमीटर दूर कोई बचाने भी नहीं आएगा। सीतो मल्लाह क्या पागल है? ज़िंदगी-भर नाव खेता रहा। दाहिने हाथ के टूटने के बाद न पान-बीड़ी की दुकान चलाता है। वो कोई झूठ थोड़े ही कहता है—इ कलिजुग है संतोष। गंगा माई के लिए पहाड़ीथान डुबाना क्या मुश्किल?
संतोष और उसकी माँ की चुप्पी से फट पड़े पंडित वासुदेव।
क्या हो गया है तुम लोगों को? मुँह में पान है क्या?
बाबू, यहाँ सामान जुटाने से क्या फ़ायदा? इस बार बाढ़ में कुछ भी नहीं बचेगा। घाट के सब दुकानदार चले गए। हम लोग भी चले जाते... संतोष ने दबी जवान से कहा।
कहाँ चले जाते? हम कोई मल्लाह हैं कि घाट डूबने लगे तो नाव आगे बढ़ा दें?
कोई पहली बार गंगा माई का कोप हुआ है? हर साल बाढ़ आती है, सब चले जाते हैं, पंडित वासुदेव यहीं रहता है। माई को पूछ, कब मंदिर में पानी घुसा है? गंगा भाई हर साल आती है। पहाड़ीथान के चरन पखाड़कर चली जाती है। पहाड़ी बाबा का परताप है!
पंडिताइन मकई की मोटी रोटी थापती पंडित वासुदेव का भाषण सुनती रहीं। 'इ मनुष थोड़े मानेगा? सास कहती थी—अइसन जिद्दी वसुदेवा, बाप ने संस्कृत की मध्यमा परीक्षा में फेल होने पर डाँटा कि ई विपा गया। घर से भागा सीधे पहाड़ी बाबा के पास। साधु बनेंगे। टोला-समाज कहते-कहते थक गया, नहीं लौटा। आख़िर पहाड़ी बाबा ने बड़का चेला बनाया और कहा—अरे, बम भोले भी तो बियाह किए थे। तब इ चालीस साल की उमर में शादी किया।'
ए संतोष, बेटा उ सब बात छोड़, खाना खा ले।
पंडिताइन ने बात सँभाल दी। कौन ठिकाना, सत्रह साल का छोरा बाप से झगड़ ही जाए। गर्म ख़ून है। एक तो इ संतोष ऐसे ही यजमानी के धँधे पर भुनभुनाता है। उस पर रमेसरा के साथ बैठकर पार्टी-फार्टी बोलता रहता है।
उकताए पंडित वासुदेव संध्या पूजा करने मंदिर में घुस गए थे। रात-भर झमाझम वर्षा होती रही। तेज़ हवा का झोंका आता तो पंडिताइन की कोठरी में पानी की बौछार दरवाज़े की दरार को भेद जाती। ट्टर्र-टर्र की आवाज़ें आती रहीं—लहरें गरज रही थीं। पहाड़ी घाट से सटे किनारे को वर्षा और गंगा मिलकर काटते चले जा रहे थे। पानी किनारे की मिट्टी को अपनी धारा के चाक़ू से अंदर-अंदर काटती जाती और किनारा कटकर चट्टान की तरह गिरता—धड़ाम। वीरान रात में अकेली तेज़ धड़ाम की आवाज़ पंडिताइन के कानों पर दस्तक देती। पंडिताइन उठ बैठती। सामने खाट पर सोए संतोष पर एक नज़र डालकर आश्वस्त होती और सोने की कोशिश करने लग जाती।
क़रीब चार बजे सुबह ओड-ओड की आवाज़ सुनकर पंडिताइन उठ बैठी।
संतोष कलेजा थामे उल्टियाँ कर रहा था। झपटकर पंडिताइन संतोष की पीठ को अपनी हथेलियों से दबाकर बैठ गई। संतोष उल्टी दबाने की कोशिश करता, फड़फड़ाते फेफड़ों को थामने लगा।
मंदिर में जगे पंडित वासुदेव प्रातकाली गा रहे थे। उनके गाने की आवाज़ वीराने में तेज़ लग रही थी—
किछु ने रहल मोरा हाथ।
हे ऊधो किछु ने रहल मोरा हाथ।
गोकुल नगर सगर वृंदावन, सुन भेल यमुना घाट
किछु ने रहल मोरा हाथ।
पंडित वासुदेव को जगा जानकर घबराई पंडिताइन ज़ोर से चिल्लाई—'पाहुन!' पंडिताइन पंडित वासुदेव को पाहुन (अतिथि) कहकर ही बुलाती थी क्योंकि उसके मायके में पंडित को सभी पाहुन कहकर ही बुलाते थे। बदहवास पंडित वासुदेव जब कोठरी में घुसे तो संतोष 'पानी-पानी' चिल्ला रहा था। उसके सामने उल्टी फैली थी। पंडित वासुदेव ने पंडिताइन से कहा, अहाँ हटू! पंडिताइन के हटते ही पंडित वासुदेव ने अपने बलिष्ठ हाथों से संतोष को उठाकर चारपाई पर लिटा दिया।
एक चम्मच पानी, पंडित ने चम्मच संतोष के मुँह में दे दिया और पूछा, कितनी उल्टी?
पानी से गला भीगते ही संतोष कुछ सामान्य होने लगा। उसने इशारे से बताया—एक।
चिंता मत करो। भोर है, डॉक्टर से दिखाकर दवा ले आएँगे।
पंडिताइन हताश भाव से बोली, अहाँ के हाथ जोड़इ छी, हमरा सबके गाम पहुँचा दिअ।
गाँव में पानी नहीं है? सब रेलवे लाइन पर दिन काट रहे हैं।
हमहूँ रेलवे लाइन पर दिन काटब।
यहाँ सब पगला गया है।
पागल सही, जिनगी त बचत। अखन एकरा दवा आइन देबै, सड़क डूब जैसे तरखन?
पंडित समझाने के लिए मुलायम पड़ गए, ईश्वर सहाय छवि, अहाँ...
कोई काम नइ देत? रातियो रेडियो में कहलकड जे गंगा के पानी खतरा के निसान से आर उपर बैढ़ जैतेइ। पहाड़ी घाट से सब लोग भागल। अहाँ माला फेरैत बैठल रहू।
क्या हो गया है सबको? माँ, बाप, रिश्ता, संबंध पर से विश्वास हटे तो समझ में आता है कि लोग स्वार्थी होते जा रहे हैं। पर इ टमकावाली, जो सब दिन बम भोला का दिया खाती रही है, उसे भी भगवान पर विश्वास उठ गया है। कहती है, कोई काम नहीं देगा, गंगा की बाढ़ सबको अपने में समो लेगी। शिवजी भी काम नहीं आएँगे? पहाड़ी बाबा काम नहीं आएँगे ? कौन-सा युग चल रहा है—कलियुग। क्या यह अविश्वास और शंका का ही युग है?
पंडित वासुदेव को अपना बचपन याद आने लगा—पढ़ने में निखट्टू थे। परीक्षा में फेल होने पर घर से भागे थे—पहाड़ी बाबा की शरण में साधु बनने। कोई करतब नहीं दिखाया उन्होंने। लेकिन शिव ने सब कुछ दे दिया। मंदिर के पुजारी बने, घर-गृहस्थी बस गई। पत्नी, बेटा, समाज में प्रतिष्ठा, कुछ भी तो लालसा बची नहीं रही। कोई और काम करते तो भी पंजा तो करते ही। अब कोई काम नहीं करते हैं, सिर्फ़ पूजा करते हैं और उसी मंदिर के चढ़ावे से ही घर-परिवार चल जाता है। कैसे विश्वास करें कि भगवान भक्त के लिए कुछ भी नहीं करते। बाद में मिट्टी कट रही है, विश्वास दरक जाएगा, आस्था भी कटाव को नहीं झेल पाएगी?
ठीक है, टमकावाली और संतोष रेलवे लाइन कैंप जाना चाहते हैं, तो छोड़ आऊँगा। मैं भगवान को छोड़कर नहीं जाऊँगा।
थोड़ी देर बकझक चलती रही। आख़िर पूजा-पाठ सम्पन्न कर पंडित वासुदेव पंडिताइन, संतोष और बछिया को रेलवे लाइन कैंप पर छोड़ आए थे!
रेलवे लाइन कैंप! न वहाँ पटरी थी, न ट्रेन चलती थी और न वह कैंप था। बीस वर्ष पहले वहाँ पटरी थी, और उस पर ट्रेन दौड़ती थी—बरौनी जंक्शन से सिमरिया घाट तक। मोकामा जाने के लिए यात्री बरौनी जंक्शन से ट्रेन द्वारा सिमरिया घाट पहुँचते, स्टीमर से गंगा पार कर मोकामा जाते। बरौनी जंक्शन और सिमरिया घाट पर बड़ी गहमागहमी रहती। कुली और भोजनालय का धँधा ख़ूब चलता। स्टीमर और रेल सेवा दियारे की तरह फैले इस इलाक़े के लिए सुहागिन के कर्णफूल थे। गंगा पर पुल बना, रेलवे लाइन बेकार। रेल वाले पटरी, स्लीपर सब उखाड़कर ले गए। तब से विधवा की सूनी माँग की तरह रेलवे लाइन की ख़ाली ज़मीन पड़ी हैं जो मवेशियों के लिए चरागाह है, जहाँ बेर, बबूल, अकवन और बेहया के झाड़ हैं।
रेलवे लाइन पर बने बेतरतीब फटे तिरपाल, प्लास्टिक शीट, टूटे छप्परों, फूस के मचानों की वजह से कैंप के एक सिरे से दो किलोमीटर दूर दूसरे सिरे पर पहुँचना मुश्किल था। लोगों ने रास्ता कहाँ छोड़ा था? सब आसरे एक-दूसरे पर चढ़े थे। गायें, भैंस, बैल, कुत्ते, बकरियाँ और लोग वहीं समाए थे। पानी बरसता तो गोबर, गू-मूत, कीचड़, सब एकरस हो जाते और तब रेलवे लाइन की ढलान पर सिर्फ़ फिसलन होती। सारे बाढ़ पीड़ित फिसल रहे थे—पानी, मिट्टी और हवा का संतुलन जो बिगड़ चला था।
पंडित वासुदेव जब दवा लेकर कैंप लौटे तो संतोष के दोस्त रमेसर ने प्लास्टिक के बोरे को खोलकर तंबू तान दिया था। चार खूँटा गाड़कर लकड़ी के दो तख़्ते डालकर चारपाई बना दी गई थी। दवा खाने के बाद संतोष सँभलने लगा था। रमेसर साइकिल से पहाड़ीथान के दो चक्कर लगाकर पंडित वासुदेव का बचा घरेलू सामान उठा लाया था।
साँझ होने से पहले पंडित वासुदेव पहाड़ीथान पूजा-पाठ के लिए लौटना चाहते थे इसलिए अतिरिक्त सतर्कता से बोले—
कल फिर आऊँगा। अब तो संतोष ठीक है।
पंडिताइन कुछ नहीं बोली, ग़ुस्से में भरी रही। क्या बोलती—कई बार तो कह चुकी, लौटकर मंदिर मत जाओ, इ थोड़े मानेंगे। आख़िर पंडित वासुदेव कमर में खोंसी धोती से रुपयों का एक बंडल पंडिताइन के सामने रख आगे बढ़ गए थे।
अगले दिन दुपहर ढलते-ढलते गंगा विकराल हो उठी और पहाड़ीथान से एक किलोमीटर दूर गुप्ता बाँध तिनके की तरह बह गया। साँप की तरह गढ़े, नालों को सरसराते पार करता पानी मनुष्य, जानवर, कीड़े सबको खदेड़ रहा था। पहले पहाड़ी घाट जल में समाया, फिर खेत, खेतों के बीच में बनी झोंपड़ियाँ और फिर गाँव। गाँव में बचे-खुचे लोग रेलवे लाइन की तरफ़ भागे। जानवरों को ऊँची जगहों का पता नहीं था। फिर भी वे भागते रहे—डरे, सहमे, भड़कते, चिंघाड़ मारते। आख़िर जहाँ आदमी दिखा, वहीं जानवर टिक गए!
मंदिर की सीढ़ियों पर बैठे पंडित वासुदेव त्राहिमाम-त्राहिमाम करते रहे। उनके कानों में भागते लोगों, जानवरों की चीख़ और गगनभेदी हाँक देर तक भनभनाते रहे। साँझ होते-होते पहाड़ी थान और रेलवे लाइन के बीच चार किलोमीटर तक बाढ़ पसर गई थी। संतोष और पंडिताइन के सुरक्षित रेलवे लाइन पर पहुँच जाने से पंडित वासुदेव नि:शंक हो चले थे हालाँकि पहाड़ीथान का किनारा कटता चला जा रहा था। पानी मंदिर की सीढ़ियों से दस हाथ दूर रह गया था। सूर्य डूबने चला था। रोशनी कम होते ही अचानक सूनेपन का अहसास पंडित वासुदेव में भीतर तेज़ छुरे की तरह धँस गया था। वे गंगा के उभरे पेट पर डूबते सूर्य को निस्तेज होते देखते रहे। उनका पूरा शरीर गहरे नारंगी रंग में भीगा दिखाई दे रहा था। आख़िर सूर्य अस्त हो गया तो वे बुदबुदाए, ईश्वर इच्छा।
और वे पूजा-पाठ की तैयारी में लग गए।
गाँव के पास रेलवे लाइन को रेलवे वालों ने काट दिया। काट दिया ताकि रेलवे कॉलोनी पर बढ़ते पानी का दबाव कम हो जाए। पूरा कैंप फटे तिरपाल की तरह तेज़ आँधी में फड़फड़ाने लगा। कैसे जाएँगे कैंप के लोग रेलवे कॉलोनी के बाज़ार, दवा-दारु नमक-तेल, अन्न-जलावन के लिए?
रेलवे कॉलोनी के पास रेलवे लाइन टूटने का अंदेशा था। रेलवे लाइन टूटे इसके पहले ही कील गाँव के पास पुरानी रेलवे लाइन काट दी गई ताकि पानी का दबाव टूट जाए। वही हुआ जो रेलवे वालों ने सोचा था—गरहड़ा, मुशहदी, जयनगर, रूपनगर, बारो की ज़मीन को अपने में समोता बाढ़ का पानी निपनिया-बरौनी गाँव को पार करता तेघड़ा-बरौनी सड़क तक जा धमका। पुरानी रेलवे लाइन टापू बन गई थी।
रेलवे लाइन कैंप पर हंगामा मचा था। ब्लॉक ऑफ़िस से बी.डी.ओ. सहित कई अधिकारियों को बाढ़ पीड़ितों ने घेर रखा था। बी.डी.ओ. लोगों को समझा रहा था—
शांत हो जाइए। बारी-बारी से अपनी बात कहें। हम समस्या जानेंगे तो समाधान ढूँढ़ सकते हैं।
घंटा ढूँढ़ेंगे साले, पता नहीं है कि बाढ़ कितना दुःख देती है।
हर साल बरौनी ब्लॉक में बाढ़ आती है। रिलीफ़ नहीं बाँटेंगे, समस्या पूछेंगे, एक नौजवान भड़भड़ाया।
इ गाली-गलौज से क्या होगा, चुप रहो, दूसरे ने डाँटा।
हमें सबसे पहले दो चापाकल चाहिए। इ बाढ़ का पानी पीकर सबको हैज़ा हो जाएगा। तीसरे ने कहा।
उसमें तो टाइम लगेगा, तब तक पानी उबालकर पीजिए। हम हैज़े का टीका लगवाने का इंतज़ाम कर देते हैं। बी.डी.ओ. ने अपने को संयत करते हुए कहा।
पानी उबालकर पीएँ! अभी जलावन कहाँ से लाएँ?
माचिस कहाँ से आएगा?
किरासन तेल कहाँ है?
अनेक आवाजों में एक तीखी आवाज़ उभरी, इ साला लोग रिलीफ़ में कमाएगा कि रिलीफ़ बाँटेगा? इ सबका एक्के इलाज—लगाओ जूता।
बी.डी.ओ. ने हाथ जोड़े, देखिए, आपका क्रोध मैं समझता हूँ। आप हमें ज़रूरत बता दें, हम भरसक इंतज़ाम करेंगे।
बी.डी.ओ. ने काग़ज़-क़लम सँभाल लिया, बोलिए रायजी!
32 वर्ष की उम्र से 20 वर्ष अधिक दीखने वाले कामरेड रामबालक राय सोचने लगे। कोई धीरे बोलता है तो नौजवान कहेंगे—इ तो रामबालक दा स्टाइल में बोलता है।
लिखिए, रामबालक राय ने अपने चिपचिपाए चेहरे को गमछे से पोंछा, कम-से-कम तीन नाव, छह चापाकल, दस्त-कै-बुखार रोकने की दवा, नमक, चीनी, सत्तू, चिवड़ा, दियासलाई, कोयला, तिरपाल, मवेशी के लिए भूसा और तत्काल राहत के लिए दो हज़ार लोगों के लिए जितना रोटी-सत्तू भेज सकें, भेजें। नहीं तो लोग, ख़ासकर इ बाल-बच्चे कोई दो दिन से भूखा है, कोई चार दिन से—सब फड़फड़ाते-फड़फड़ाते मर जाएँगे।
खाली फाइल खोलने से नहीं होगा। रमेसर ने चेतावनी दी, रिलीफ़ जल्दी भेजिएगा नहीं तो ब्लॉक चलाना मुश्किल होगा।
संतोष ने बात में तह लगाई, इ मत भूलिएगा कि भुक्खड़ लोग जब बेलगाम होगा तो कोई उसे रोक नहीं पाएगा।
बी.डी.ओ. सफ़ाई देने लगा, पूरा प्रशासन तत्पर है, डी.एम., एम.पी., एम. एल.ए. साहब सब लगे हुए हैं। रिलीफ़ बाँटने के लिए नाव, मोटरबोट, हेलिकॉप्टर सब आ रहा है। बेगूसराय हवाई अड्डे पर ही रिलीफ़ का हेडक्वार्टर बना दिया गया है...अच्छा, हम लोग चलते हैं, दूसरे गाँव भी जाना है।
बी.डी.ओ. अपने दल के साथ मोटरबोट की तरफ़ बढ़ चले।
दो दिनों से कैंप के ऊपर हेलिकॉप्टर उड़ते और लौट जाते। शायद बाढ़ का मुग्धकारी दृश्य देखकर। हेलिकॉप्टर की आवाज़ सुनते ही हज़ारों विश्वास से भरी आँखें आकाश में टँग जातीं। कैंप का जीवन अजीब था। किसानों की खेती-बाड़ी का काम ठप्प था। जिनके मवेशी थे, वे तैरकर या नाव या मटके की घिरनई से गरहड़ पहुँचते, वहाँ से ट्रेन पकड़कर दलसिंगसराय स्टेशन जाते जहाँ बाढ़ के न होने की वजह से मवेशियों के लिए चारा मिल जाता था। जिन्हें कोई काम नहीं था, वे सवेरे ही ताश खेलने बैठ जाते थे। रिलीफ़ पैकेट नहीं गिरता, वे विश्वास से भरी आँखें बल्ब की तरह झट से बुझ जाती थीं। तीसरे दिन जब हेलिकॉप्टर गुज़र रहा था तो मुरारी महतो से न रहा गया। खड़े होकर उसने झट से अपनी लुँगी ऊपर उठा ली।
लो देखो सुपरघंट! साला घर्र-घर्र करता आता है, देखकर चला जाता है। अरे, कितनी बार देखोगे कि हम कैसे डूबे हैं।
मुरारी की हरकत से शांत रामबालक भी भड़क उठे, ए मुरारी, यहाँ सबकी माँ-बहन रहती हैं, इ सब बेहूदपनी नहीं चलेगी।
तो ले आओ न रिलीफ़, नेता जी! मुखिया, सरपंच तो पहले ही गाँव छोड़कर भाग। ऊ बी.डी.ओ. कहाँ है जो लिस्ट बनाकर ले गया था। जाओ बेगूसराय में खोजो।
संतोष उखड़ गया, ए मुरारी, नंगई से रिलीफ़ मिलेगा? थोड़ा धैर्य-विश्वास रखो।
काहे का विश्वास, अयँ? किस पर विश्वास? रिलीफ नई मिलेगा तो नंगई करबे करेंगे।
रामबालक ने उत्तेजित रमेसर को दबाकर बैठा दिया और संतोष को समझाने लगा, “ए संतोष, उसका ग़ुस्सा वाजिब है। चलो, अभी बेगूसराय चलते हैं।
बेगूसराय रिलीफ़ सेंटर में बड़ी भीड़ थी। कंधे से कंधे हिल रहे थे। सेना के दो हेलिकॉप्टर खड़े थे। राज्य सरकार का एक खिलौनानुमा हवाई जहाज़ खड़ा था! हवाईअड्डे के तीन कमरों वाले दफ़्तर के बरामदे पर मेज़ें और कुर्सियाँ लगी थी। ज़िला अधिकारी खड़े थे। ज़िले के दो संसद सदस्य और पाँच विधानसभा सदस्य कुर्सियों में धँसे बहस कर रहे थे। भीड़ में धक्कम-मुक्की करते तीनों जब ज़िलाधिकारी के पास पहुँचे तो ज़िलाधिकारी अनुनय-विनय की मुद्रा में बोल रहे थे, देखिए, रिलीफ़ पैकेट परसों से बने पड़े हैं। इन पैकेटों में रोटियाँ हैं, सत्तू नहीं। और देर हुई तो सड़ जाएँगी। अब इन लाखों पैकेटों के अंदर आपके नामों की पर्ची डालना संभव नहीं है।'' ज़िलाधिकारी ने हाथ जोड़े, यह प्रतिष्ठा का प्रश्न नहीं है, प्राण बचाने का मामला है। आप सब जनप्रतिनिधि हैं...
हाँ, जनप्रतिनिधि हैं, सांसद यमुना बाबू गरज पड़े, इसी से मेरे नाम की पर्ची पैकेट में जानी चाहिए।
विधायक भजन सिंह ने व्यंग्य-बाण छोड़ा, हम लोग का पशु-प्रतिनिधि हैं? आपको वोट चाहिए तो हमें भी वोट चाहिए। आपका नाम जाएगा तो हमारा नाम भी जाएगा।
आपका जाए न जाए, मुझे मतलब नहीं, यमुना बाबू ने बचाव करते हुए कहा, डी.एम. साहब, रिलीफ़ का पैसा हम लाए हैं हमारा नाम जाएगा।
नहीं जाएगा तो? विधायक राजो पासवान ने व्यंग्य से पूछा।
तो रिलीफ़ भी नहीं बँटेगा। और सुनो साले हरिजन! तेरी मज़ाल नहीं कि मेरा नाम जाने से रोक दे।
हंगामा हो गया। दोनों पक्षों के समर्थक एक-दूसरे पर टूट पड़े।
जूतमपैजार देखकर रामबालक, रमेसर, संतोष सन्न रह गए। काफ़ी देर बाद पुलिस भीड़ को नियंत्रित कर पाई। किसी तरह रामबालक रेलवे लाइन कैंप का नाम, जनसंख्या वग़ैरह लिखा गया। तीनों बुरी तरह थक गए थे। बस यही संतोष की बात थी कि रामबालक के साथ बी.डी.ओ. से चार नाव मिलने की पर्ची, हैज़े का थोड़ा-सा टीका और दूसरी दवाओं के बंडल थे।
संतोष अपने तंबू में लौटा तो पंडिताइन ने सीधे तोप दाग़ना शुरू कर दिया—
नेतागिरी कइल भगेल। दोसरक चूल्हा पर रोटी सेंक के माड देवे करत, बाप जीवित अय कि नई ओकर कोनो फिकिर अय?
संतोष अकबका गया—कोयला, किरासन तेल सबका इंतज़ाम तो था ही, हाँ, बाबू को देखने नहीं जा सका। जाने का साधन भी नहीं था। आज तो नाव मिली है।
पंडिताइन की रुलाई फूट पड़ी, ऊ समुद्र ज़ेहन पानी के बीच मंदिर में। चार दिन से कोई ख़बर नईं। केकरो फिकिर (फ़िक्र) नइ छइ।
संतोष तसल्ली देने आगे बढ़ा तो पंडिताइन और छाती कूटने लगी, देखबई ओ भोलानाथ, ऊ अहाँक बसहा बैल (शिव बैल) छबि! भोला अहीं सहाय रहब।
संतोष ने हिम्मत जुटाकर कहा, कैसे देखने जाता माइ? एक कोस तैरना क्या खेल है? आज नाव मिली है, जाकर ले आता हूँ पाहुन (पिता) को। उनको कुछ नहीं हुआ होगा। अभी स्टेशन पर अमरपुर का अभय कंपाउंडर मिला था जो बोला कि सिर्फ़ पहाड़ी थान का मंदिर बचा है।
रमेसर के चप्पू के ज़ोर से डोंगी बढ़ी चली जा रही थी। छोटी-सी डोंगी में कामरेड रामबालक, अभय और संतोष बैठे थे। टीके के एम्पुल, थालाजोल, एवोमिन, क्लोरोस्ट्रेप कैप्सूल, स्पिरिट, ग्लूकोज, दियासलाई सत्तू के पैकेट सब डोंगी में भरे थे।
पानी और बालू का रास्ता काटे नहीं कटता है भाई! ओ रहा मंदिर सुनो, पंडितजी के नचारी गाने की आवाज़ आ रही है। रामबालक की बात सुनते ही सब चौकन्ने हो गए।
दूर से पंडितजी की टेर धीरे-धीरे साफ़ सुनाई देने लगी थी—
ओऽऽ शिवशंकर त्रिपुरारी
कौन विधि हम निमहब हो, विपत पड़ल सिर भारी
ओऽ शिवशंकर त्रिपुरारी
जँ एहि बेर भोला पार लगाइब, आयब फेर अगारी
ओऽ शिवशंकर त्रिपुरारी
भक्त अहाँक सुनी पुकारि रहल अछि, राखब लाज विचारी
ओऽ शिवशंकर त्रिपुरारी
जाबत धैर्य धरब अपने पर ताबत ढाढ़ि दुआरी
ओऽ ओ।
नाव के मंदिर के पास पहुँचते ही संतोष ने ज़ोर से आवाज़ दी, पाहुन! पाहुन!
कौन? की आवाज़ के साथ ही पंडित वासुदेव मंदिर के बाहर निकल आए। बदन से धोती बाँधे, हाथ से सुमरनी, भव्य अधपकी दाढ़ी। संतोष को नाव से उतरने की कोशिश करते देख पंडित जी चिल्लाए, नाव से मत उतरो बेटा, दीवार टूट गई है।
पाहुन, आप अभी चलिए, माइ दिन-रात रोती रहती है।
काहे रोती है, मैं यहाँ ठीक हूँ बेटा! बम भोला सबकी रच्छा करते हैं, हमारी नहीं करेंगे?
नहीं पाहुन, आप चलिए संतोष ने प्रतिवाद किया, कहीं तबीयत ख़राब हो गई तो कौन देखेगा यहाँ?
संतोष ठीक कह रहा है पंडिजी, रामबालक ने ज़ोर देकर कहा, आप हमारे साथ चलिए। हम लोग भी रिलीफ़ बाँटने में फँसे हैं।
नहीं बेटा, यहाँ बम भोला की सेवा कौन करेगा? जब तक बाढ़ है, दो-चार दिन में खोज-ख़बर ले लिया करना।
अभय कंपाउंडर कुछ सोचते हुए बोला, “आप हैज़े का टीका तो लगवा लीजिए।
पंडित वासुदेव ने आत्मविश्वास से भरी हँसी बिखेरी, मेरा टीका तो बम भोला है बेटा! वही रच्छा करेंगे।
संतोष गिड़गिड़ाने लगा, आप चलिए पाहुन, नहीं तो माइ मुझ पर बिगड़ेगी। आपका सत्तू ख़त्म हो जाएगा, ये पानी गंदा है...
जैसे कुछ ध्यान आ गया हो, पंडित वासुदेव मुस्कुराए, सुनो संतोष, कल जब फिर रिलीफ़ बाँटने निकलना तो मेरे लिए धूप, अगरबत्ती, सलाई, नमक और सत्तू लेते आना।
संतोष झट माई की दी हुई पोटली उठाकर, पोटली उछालने से पहले बोला, लपकिए पाहुन, इ पोटली में सब कुछ हैं। और कोई तकलीफ़ है तो बोलिए।
पंडित वासुदेव ने पोटली सँभालते हुए कहा, नहीं रे, बस मंदिर में बहुत नागदेवता जमा हो गए हैं। सो बच-बचाके रहना पड़ता है, पता नहीं कब क्रोधित हो जाएँ।
डोंगी पर बैठे सब को जैसे साँप सूँघ गया।
कुछ क्षणों बाद अभय कंपाउंडर ने क्षमा माँगते हुए कहा, पंडिजी, छोटा बड़ी बात! इ साँप-बिच्छू का कोई भरोसा है? इसका तो सुभाव काटने का है, काटबे करेगा। चलिए, नाव पर बैठिए।
हाँ, पंडिजी”, कामरेड रामबालक ने ज़ोर देकर कहा, शिवजी की पूजा गंगा माइ और नाग देवता कर लेंगे। अब तो आपको चलना ही पड़ेगा।
मुझे कुछ नहीं होगा रामबालक, पंडित वासुदेव का आत्मविश्वास सहज हो चला था, संसार में सारे जीव रहते हैं। मैं भी भक्त, नाग देवता भी शिव भक्त। भक्त एक-दूसरे को नहीं काटते-मारते। पीछे पलटते हुए पंडित वासुदेव ने कहा, संतोष, माइ को धीरज देना। तेरी माइ का धीरज जल्दी ख़त्म हो जाता है।
रमेसर ने बाँस तिरछा करके ज़मीन में अड़ाया और ज़ोर लगाकर बाँस को दबा दिया। डोंगी गहरे पानी की तरफ़ पीछे हटी। रामबालक दूसरे मुहाने पर से चप्पू चलाने लगा। डोंगी सीधी सिमरिया हाई स्कूल की तरफ़ बढ़ने लगी, जहाँ कुछ बाढ़ पीड़ितों ने शरण ले रखी थी। संतोष पीछे मुड़कर मंदिर को देखता रहा। पंडित वासुदेव मंदिर के दरवाज़े से घुसे और मंदिर के गह्वर जैसे अँधेरे में गुम हो गए।
मंदिर से काफ़ी दूर निकल आने पर भी संतोष की उदासी बरकरार थी। चप्पू चलाते हुए रामबालक ने कहा, संतोष, उदास क्यों हो, बूढ़े जल्दी नहीं बदलते। गंगा धार्मिक श्रद्धालुओं के लिए माँ है। हम, तुम उसके बाढ़ की कोड़े की मार साल भर सहलाते रहते हैं। काहे की माँ है यह गंगा, जिसकी कोख में बालू भरता जा रहा है। थोड़ा-सा पानी वह सह नहीं पाती, उलीच देती है। नदी माँ होती है, तब जब वह तुम्हें सींचे। वह सींचे भी कैसे, न बाँध हमने बनाए, न इसकी कोख के बालू को साफ़ किया। बस गंगा माई, गंगा माई का जाप करने से मरने के बाद ही स्वर्ग मिलेगा। जब तक जीओगे, गंगा तुम्हारा जीवन नर्क बना देगी। पंडिजी का अटल विश्वास है, तुम नहीं हिला सकोगे। प्रकृति, परिस्थिति या विज्ञान ही ऐसी अंधी आस्थाओं को हिला सकते हैं। गंगा को लेकर शानदार नाटक हो रहा है। यहाँ हम लोग कटाव से घिरे हैं। सब कुछ तो कटता चला जा रहा है। पता नहीं, कब तक कटाव चलता रहेगा...
संतोष ने धीमे से कहा, यह सब ठीक है कामरेड, पर माई...
मैं उन्हें समझा दूँगा।
हल्की बारिश शुरू हो गई थी। जल्दी-जल्दी चप्पू चलाए जाने लगे।
अभाव, लगातार वर्षा और सरकारी बेरुख़ी के अजगर ने कैंप को लपेटकर तानना शुरू कर दिया था। जो भी मामूली-सा रिलीफ़ मिलता उसे अपने-अपने क्षेत्रों में बँटवाने के लिए विधायकों, सांसदों में छीना-झपटी मची थी। कुछ स्वयंसेवी संस्थाएँ मदद के लिए आ गई थीं। व्यापार मंडल, बाज़ार समिति, हिरदयराम गोशाला, रोटरी और लायंस क्लब वग़ैरह थोड़ी-बहुत मदद कर रहे थे। रामबालक, रमेसर, संतोष वग़ैरह राहत सामग्री जुटाकर बाँटने के काम में जुटे थे ताकि लोग हिम्मत न हारें। पित भी हैज़े ने महामारी का रूप ले लिया था। असामयिक रुदन प्रेत की तरह मँडराता रहता। कब कौन मरेगा, कोई नहीं जानता था कि मृत्यु किसके दरवाज़े पर दस्तक दे देगी।
सवेरे से संतोष निकल गया था। बाज़ार समिति वालों के पास रिलीफ़ सामग्री लेने गया था। बाज़ार समिति का अध्यक्ष लगता था कई फ़ुटबॉलों से बना था। इस विशाल काया से ऐसी विनम्र सुरीली आवाज़ निकलती थी कि वह आदमी फ़िल्मी लगने लगता था। बाज़ार में सारी जिंसों के भाव आसमान छू रहे थे। सामान्य दिनों में भूसा टोकरे की माप से बिकता था, अचानक तौलकर बेचा जाने लगा था। 16 रुपए का चालीस किलो। किरोसिन तेल सरसों के तेल की तरह, सरसों का तेल घी की तरह बिकने लगा था। बाज़ार समिति ने चार बोरे चिवड़ा, एक कार्टून दियासलाई रेलवे लाइन कैंप के लिए दिया था। लोग चढ़ते भावों को लेकर प्रतिरोध की सोच भी नहीं सकते थे, किसी तरह ज़िंदा रहना ही बड़ी बात थी। ग़ुस्सा कभी-कभी बदली के बीच से छिटक पड़ता था, जब कोई सरकारी आदमी नज़र आ जाता था।
संतोष सामान डोंगी से उतरवाकर कामरेड रामबालक के हवाले कर कहने लगा, कामरेड, बहुत भूख लगी है, कुछ खाकर आता हूँ, तब तक कैंप में रिलीफ़ बाँटने की ख़बर कर दीजिए।
हाँ-हाँ, जाओ, सबेरे से भूखे हो।
संतोष, रमेसर के साथ अपनी छोलदारी को ओर चल पड़ा। छोलदारी के बाहर से उसने आवाज़ दी, माई, कुछ खाना दे दो।
कोई आवाज़ नहीं आई तो वह अंदर घुसा। पंडिताइन का भारी शरीर पसीने से लथपथ था। गोरा चेहरा उखडे लाल रंग का हो गया था। पंडिताइन लेटी-लेटी घिसटकर दरवाज़े की ओर बढ़ने की कोशिश कर रही थी। पूरी छोलदारी में दस्त, उल्टी की बदबू फैली थी। संतोष सन्न रह गया, बहुत मुश्किल से उसके मुँह से आवाज़ निकली—
माइ! इ कि भेल।
सवेरे से...तुम गए...तभी से...बहुत बार उल्टी...दस्त!
वह रमेसर की ओर मुड़ा, रमेसर, तुम जल्दी से अभय कंपाउंडर और कामरेड को लेकर आओ! मैं माइ को देखता हूँ।
उसने नमक और चीनी मिलाकर शर्बत बनाया और पंडिताइन को चम्मच से पिलाने लगा। गला तर होने के बाद पंडिताइन ने धीमे से कहा, बेटा, इ गंदगी...
संतोष तुरंत बाहर आ गया, तेज़ी से जाकर रामसाह की विधवा बहन गंगिया को बुला लाया। दोनों ने मिलकर छोलदारी की सफ़ाई की। पंडिताइन के कपड़े बदलवाकर चारपाई पर लिटा दिया। माइ के पास बैठे संतोष के अंदर आशंका की आँधी चल रही थी—माइ बचेगी कि नहीं? कैंप में अठारह लोग हैज़े से मर चुके थे। हैज़े का टीका भी तो पूरा नहीं मिला था कि सब को टीका लगाया जा सकता। पंडिताइन ने फिर उल्टी की। गंगिया सफ़ाई करने लगी। तभी बाहर से कामरेड रामबालक की आवाज़ आई। साथ में अभय कंपाउंडर भी था। अभय ने झटपट उल्टी रोकने की सूई पंडिताइन को लगा दी।
अभी इससे इनको थोड़ी नींद भी आ जाएगी और उल्टी भी रुक जाएगी। पर हालत ठीक नहीं है, ग्लुकोज का पानी चढ़ाना होगा।
नहीं। पंडिताइन ने झटके से कहा, संतोष, तुम पंडिजी को बुला दो, बस...
रामबालक ने संतोष को बाहर निकलने का इशारा किया। बाहर आते ही उसने कहा, देखो, तुम और रमेसर डोंगी लेकर पंडिजी को लेने चले जाओ। मैं पानी चढ़ाने का सामान, दवा लाने किसी को भेजता हूँ, डॉक्टर तो आएगा नहीं, सब डॉक्टरों के यहाँ बड़ी भीड़ है। सरकारी अस्पताल जाकर रोगी मर सकता है, बच नहीं सकता। अभय यहीं रहेगा। बस सब काम जल्दी करो।
रमेसर और संतोष भागे डोंगी के पास। तीन डोंगियाँ बँधी थीं। एक डोंगी में दोनों सवार होकर जल्दी-जल्दी बाँस और चप्पू से डोंगी खेने लगे।
संतोष की घबराहट बहुत बढ़ गई थी। ऐसे भी तेज़ी से चप्पू चलाने से वह हाँफ़ रहा था। अगर उत्तर या दक्षिण नाव को ले जाना हो और तेज़ पुरबाई बह रही हो तो नाव को सँभालना मुश्किल होता है। उमस से चिपचिपा आए पसीने ने उसकी हालत और ख़राब कर रखी थी। उसकी इस हालत को देखकर रमेसर ने टोका, ए संतोष, पहुँचने में ही इतनी ताक़त मत लगा दो कि लौटने की ताक़त ही न बचे। अब तो मंदिर आने वाला है। धीमे चलो या फिर तुम चप्पू चलाना छोड़ दो। मैं धीरे-धीरे डोंगी खे ले जाऊँगा।
डोंगी जैसे ही मंदिर के पास पहुँची, संतोष की बेसब्री बढ़ गई। डोंगी मंदिर से क़रीब पचास गज दूर थी तभी वह ज़ोर-ज़ोर से पंडिजी को आवाज़ देने लगा—
पाहुन!—पा ऽऽऽ हुन, पा ऽऽऽ हुन! संतोष की तेज़ सुरीली आवाज़ उस वीरान जल-प्रांतर में दूर-दूर तक जा रही थी। मंदिर के अंदर से कोई आवाज़ नहीं आई तो संतोष के माथे पर आशंका और बदहवासी से और पसीना उभर आया। रमेसर का चप्पू तेज़ हो गया। लेकिन बीच पानी में मंदिर होने से लहरें जो गुलगेट बना रही थीं, इसके कारण डोंगी को मंदिर के पास ले जाने में कठिनाई हो रही थी। संतोष का धैर्य चुकने लगा था।
पाहुन! बोलिए न पाहुन! माइ को हैज़ा हो गया है।
मंदिर से कोई जवाब नहीं आया, तो वह भरे गले से रमेसर से सिर्फ़ इतना बोल पाया, रमेसर, पाहुन पाहुन नहीं...
और संतोष की रुलाई फूट पड़ी। कैंप की अनेक मौतों में संतोष सबसे पहले लाश जलाने में शामिल हो जाता था और धैर्य बनाए रखता था।
डोंगी जैसे ही मंदिर के अहाते की टूटी दीवार से सटी, संतोष छपाक से पानी में कूद गया और मंदिर के दरवाज़े के पास तेज़ी से पहुँचा और वहीं पत्थर की तरह, पेड़ की तरह जड़ हो गया।
मंदिर के अंदर पंडित वासुदेव की लाश पड़ी थी। लाश से ऐसी तेज़ बदबू निकल रही थी कि वहाँ खड़ा होना भी मुश्किल था। पंडित वासुदेव का गोरा-चिट्टा बदन नीला पड़ गया था।
संतोष की हालत देख, रमेसर ने डोंगी से छोटा लंगर उठाकर मंदिर की टी दीवार पर फेंका। लंगर के अड़ते ही रमेसर कूदकर मंदिर के दरवाज़े पर आ गया। रमेसर ने पंडित वासुदेव का पंजा पकड़कर हिलाने की कोशिश की, तब भी लाश कैसे हरकत करती?
चलो, इनको बाहर निकालें। रमेसर ने कहा और धम्म से मंदिर के अंदर। जैसे ही उसने पंडित वासुदेव की गर्दन के नीचे हाथ लगाया कि सामने नज़र पड़ी और वह ज़ोर से चिल्लाया, साँप!
तीन साँप फन ताने पड़े थे। रमेसर एक ही छलाँग में बाहर आ गया।
पंडिजी को साँप ने ही काटा है। देखते हो पूरा शरीर ज़हर से नीला हो गया है। कहता वह चप्पू लाने बढ़ गया।
रमेसर ने चप्पू संतोष को थमाया और बोला, मैं इनकी लाश को पाँव की तरफ़ ये पकड़कर पीछे खींचता हूँ, अगर कोई साँप आगे बढ़े तो चप्पू से उसके फन पर ही चोट करना!
पंडित वासुदेव की भारी लाश को रमेसर टाँग पकड़कर पीछे घसीटने लगा। तभी एक साँप आगे सरसराया। रमेसर की बग़ल में खड़े चौकस संतोष ने हवा में लहराता चप्पू साँप के फन पर दे मारा। कुचला साँप तेज़ी से आगे बढ़ा तो उसने साँप के शरीर को चप्प से कसकर चाँप दिया। रीढ़ के टूटते ही साँप रुक गया। धम्म से संतोष ने उसके फन पर दुबारा वार किया, फिर कसकर चप्पू दबाने लगा ताकि फन पूरी तरह कुचल जाए। बाक़ी दोनों साँपों को बिलबिलाते देख रमेसर चिल्लाया, देखना, वे दोनों भी फन काढ़ चुके हैं। और दौड़कर वह दूसरा चप्पू नाव से उठा लाया। दोनों साँपों को निकलते देख संतोष ने फिर प्रहार किया। एक साँप के तो मुँह पर चप्पू लगा, वह पूँछ पटकने लगा। रमेसर जब तक जगह बनाकर तीसरे साँप पर वार करता, वह तेज़ी से सरसराता पानी में उतर गया। दूसरे साँप को मारने के बाद रमेसर ने ग़ौर से मंदिर के अंदर झाँका—शायद कोई और साँप हो। पर कोई और नहीं था। दोनों ने मिलकर किसी तरह पंडित वासदेव की दुर्गंध देती लाश को डोंगी में लादा और चप्पू चलाने लगे। बार-बार साँसों को कसते, ताकि कम-से-कम दुर्गंध सहनी पड़े।
रेलवे लाइन कैंप के अस्थायी घाट पर डोंगी के लगते ही शोर मच गया—पंडिजी मर गए! साँप ने काटा! पता नहीं कब मरे! साथियों से घिरे कामरेड रामबालक ने लपककर संतोष को सँभाला, सांत्वना की थपकी देते हुए कहा, संतोष, धीरज रखना। चाची की हालत में सुधार है...रमेसर, तुम लोग लाश उठाकर लेते आओ।
संतोष की आँखें वीराने में कुछ खोजती रहीं, जैसे उसने रामबालक की बात ही नहीं सुनी हो। चप्पू चलाते चलाते शरीर इतना थक गया था जैसे वह नशे में हो और उसे सारी चीज़ें घूमती नज़र आ रही थीं।
कामरेड रामबालक के सहारे चलता संतोष और उसके पीछे लाश उठाए लोग जब छोलदारी पहुँचे तो करुणा से भीगी आँखें सितारों-भरी रात की तरह छोलदारी पे झुक आई थीं। संतोष छोलदारी के बाहर ही बैठ गया। रोने-धोने की तेज़ आवाज़ सुनकर पंडिताइन ने पूछा, गंगिया, इ रोना-धोना?
चाची, पंडिजी... गंगिया की बातें रुदन में डूब गईं।
घिसटती पंडिताइन छोलदारी के मुँह पर आई और लाश देखते ही फुक्का मारकर रो पड़ी, रे संतोषवा, इ कि भेल रे...
रामबालक के हाथ के इशारे से यंत्रवत् संतोष आगे बढ़ा—माँ को तसल्ली देने के लिए। पंडिताइन ने संतोष का हाथ झटक दिया, ला, हमर पाहुन के ला, पाहुन?
अवाक् संतोष धम्म से ज़मीन पर बैठ गया और दोनों हथेलियों से अपनी छाती को दबाने लगा—आँ आँ
उसे तेज़ उल्टियाँ आ रही थीं, जैसे लाश की दुर्गंध उसके पोर-पोर में बस गई हो।
धीरे-धीरे पंडिताइन की चीत्कार की जगह, शांत आँसू की बूँदें रह गईं, जैसे चीत्कार उस जल-प्रांतर में गुम हो गई हो।
door se mandir dikhai deta tha. charon taraf phaile achhor pani ke beech ghira shiv mandir. pani itna gahra tha ki hava ke thapeDe se lahren bhi kam hi uth pati theen. hava puri tezi se phenki gai gend ki tarah aati aur pani ki satah sahlati aage baDh jati. pani ka kinara dhundhla dikhta tha. pata nahin, hava kahan jakar rukti thi. par jab rukti thi, badlon se bhara akash thoDe khule nal ki tarah ganga ki pasri deh par tapakne lagta tha. bunden girtin to ghussail pani par jaise phaphole ugte aur mitte chale jate.
pani ke beech ghira mandir anath bachche sa nirjan mein khaDa tha. Dara aur nirupay. ganga ne is baar baaDh ke sare purvanuman toD diye the. bhagne par bhi thaur mushkil. prithvi dhans gai thi aur mati pani mein lagatar katav ki vajah se ghulti chali ja rahi thi. paDos ka pahaDithan ghaat jal mein sama chuka tha. shraddhaluon ko ghaat tak aane ki zarurat nahin thi kyonki ganga ka jal unhen unke hi ghar se khadeD raha tha. log dhamin saanp ki tarah phumphkarte pani ke aage aage bhagte chale ge the aur purani relve lain ki pukhta tilenuma saDak par jama ho ge the. simariya ghaat tak jati relve lain kabhi hoti thi. pul banne ke baad rel vale patriyan ukhaaD le ge the par relve lain ka naam chhoD ge the.
bahut mare. janvar, shishu, chuhe, billiyan. kutte adami ko sunghte saath saath bhage the. achanak pani hi sab kuch ho gaya tha—sarkar, taqat, daya, krodh. . . bhagte log sirf patte ki tarah baj sakte the. rahat ke liye thaki palkon ko uupar uthakar dekh sakte the ki koi helikauptar aaye, basi roti aur pyaaz ka paiket gira de. gahre jal mein gire paDe apni tahaniyon se ghayal tane ko sahlane ki koshish karte. giddh uDte rahte aur kahin maveshi ki tairti laash par utar aate. maze mein laash ko chugte giddh laash ke saath hi bahte jate. panDit vasudev mandir ke dvaar par baithe dekhte rahte aur ghrina se siharte rahte. kisse, kya kahte us nirjan men? pani ne sabko bedkhal kar diya tha. gussail gulgent mandir ke gird bantin aur mandir ki neenv, siDhiyan aur divaron se apne aapko ragaDti rahtin. mandir ke ahate mein bani donon khali kothriyan gulgenton ke dhakke se baith gai theen. panDit vasudev ne dekha tha—kothariyon ki chhat tirchhi ho gai hai. sann rah ge the ve. man uchat gaya. ve jaldi jaldi sumarni mala ko khinchne lage—ya prabhu! he ganga mai! har saal baaDh aati hai. is pahaDithan ghaat mein. mai, tu to pahaDithan ghaat ki siDhiyon se hi laut jati hai. pura ilaka janta hai, jis din pahaDithan Dubega, us din prlay ho jayega. koi nahin bachega. shaant rah mai, agar wo shivala baaDh mein Duba dhansa to shiv bhakt pahaDi baba ka kop nahin sah payegi too! jay ho pahaDi baba jay pahaDi baba.
jab kothari ki chhat baithi to pahaDithan mein ghutne bhar pani tha. panDit vasudev ne baDe jatan se sukhe uplon ko kothari ki chhat par Dalkar plastik ke bore mein Dhak rakha tha. tez dhoop mein ye karte uple ki tarah ainth ge the ve. sari mihnat akarath gai jab chhat ganga mein sama gai. pani mein bahte uplon ko ve dekhte rah ge. kaise havan de payenge bina agni ke phulon ke paudhe bhi to pani mein Doob ge the. puja mein sirf agarbatti jala denge. dhire dhire shivalay par pani ka pahra kas gaya tha. bas siDhiyon ke paas thoDi si zamin bachi thi. puja paath ke baad bhagvan ko sattu ka bhog laga dete. phir baDe katore mein mahaprasad (sattu) aur ramaras (namak) ko gangajal mein milakar sante aur lanka (laal mirch) ke saath kha jate. ghaDe mein thir rahe baaDh ke gandale pani ko chhankar pi lete.
sab kuch se nipat mandir ki siDhiyon par baithe adrishya hote kinare ko sumarni pherte DhunDhate rahte. kabhi koi soons pani ke andar se aundhe munh uchhalti to panDit vasudev bachche ki tarah khush ho jate. ve khud nadi kinare base gaanv se the. jab nadi uphna karti to us nanhi shaant baya (vishala) nadi mein soons aa jate. kabhi machhaliyon ko pakaDne ya yoon hi mauj mein aakar soons pani se uupar uchhalti to nanhe panDit vasudev khilkhilane lagte the. uphanti, pasri ganga mein naven bhi nahin theen jinhen nihara jaye. kale matamaile aur badsurat soons mein hi panDit vasudev ka kutuhal tika rahta.
kothari ki chhat baithne ke baad hi chizen badalne lagin. us din panDit vasudev ne snaan kiya aur angochha lapekar gili dhoti ko nichoDne lage. badlon se bhare akash se chutki bhar dhoop chhitakkar giri to panDit vasudev ne socha, nichuDi dhoti ko mandir ki gol divaron par lapet diya jaye to itni kam dhoop mein bhi dhoti sookh jayegi! mandir ke darvaze ki sankal se dhoti ka ek kinara bandhakar, dhoti sanbhalate mandir ki parikrama karte chal paDe. pani mein girne se bachte bachte mandir ke pichhvaDe pahunche to sann rah ge.
mandir ki divar mein khude haath bhar uunche kai chhote chhote mandir the. aise hi ek mandir se ek saanp phan tane phumphkar raha tha. pani mein girte girte bache panDit vasudev. cheel si satarkata se pochhe muDe aur dhoti ki parvah kiye baghair mandir ke darvaze par aakar mandir ki siDhi par dhamm se baith ge. he shiv! raksha karo! apni sanson ko sahejte baithe rahe. pani ki lahron sang bahti dhoti samne aa gai. panDit vasudev ne dekha, gandale pani se matmaili gili dhoti ko, phir darvaze ki sankal ko jahan dhoti ka ek sira bandha tha.
mandir ki siDhi par baithe panDit vasudev ke man ki gaanth khul gai thi. krodh se jhanjhanati panDitain ki avaz skool ke ghante ki tarah sunai paDne lagi. bachche ki tarah chaukanne panDit vasudev dekh rahe the chanDi bani panDitain ko. . .
koi kaam nai det? ratiyo reDiyo mein kahalakai je ganga ke pani khatra ke nisan se aar upar baiDh jaitai. pahaDi ghaat se sab log bhagal. ahan mala pherat baithal rahu. chalis varshiy thulthul panDitain krodh se tar banon se panDit vasudev ko bindhe ja rahi thi. ghrina se gori chitti panDitain ke chehre ki nasen ubhar aai theen.
bhagvan rachchha karte to parlay hota? panDit ki baat ko gend ki tarah lapakkar phir se uchhaal diya panDitain ne. sab kuch bah gaya, i gaanv ka gaanv masan ban gaya. kaun bhagat ayega jo chaDhaua ke liye paDal rahenge?
shiv shiv kaho tamkavali, sab din bhagvan ne hi parsad bheja. main gharib brahman, kahan se pet chalata rah? bhagton ke chaDhaua se hi na? aaj baaDh ki vipati aai to bhagvan ko chhoDkar bhaag jaun? pahaDi baba ka shaap kaun jhelega?
pani tave par chaDhi roti ki tarah tha. patli roti ki tarah chhichhla pani. jaise jaise baaDh ka taap baDhta, roti pakti aur phulti ja rahi thi. asapas ke ganvon ke log ganga nadi ke phule pet ka andaza pahaDi ghaat ki siDhiyon par chaDhte pani se laga rahe the. alassubah shraddhalu pahaDi ghaat snaan karne pahunchte, pahaDithan mein puja kar apne ghar lautte to pure ilaqe mein pani par phaile kirosin tel ki tarah khabar phail jati ki pahaDi ghaat ki itni siDhiyan pani mein Dubne se bachi hain. satarkata se log aur kas jate. bhaal maveshi ka sukha chara machan banakar zamin se uupar rakh diya jata. jalavan aur anaj ki boriyon ko kaath ki chaukiyon (takhton) ke uupar rakh diya jata. garaj ye ki jivan bachane vali sabhi chizon ko zamin ki satah se uupar rakh diya jata. roz shaam ko javar ke log reDiyo se pradeshik samachar sunne ke liye chipak jate.
nipaniya, madhurapur, sigpur, mahanth tol, jayangar, rupangar, simariya, amarpur, gangaparsad tola mein baaDh ka aana koi nai baat nahin thi. ye gaanv saal dar saal baaDh ki vinashalila bhugatte phir bhi kekDe ki tarah nadi ke kinare se chipke rahte. apni jaminen chhoD log kahan jate? assi saal pahle bana gupta baandh buDha ho chuka tha. jagah jagah dararen theen. chuhe jaise thekedaron ne baandh ke andar andar bil bana rakhe the. baandh kabhi nadi ke tale se pachas pheet uncha hota tha. lekin dhire dhire ganga ki kokh mein balu bharta gaya. nadi ka tal uncha uthta gaya. is tarah baaDh se raksha karne vala gupta baandh bauna dikhai dene laga tha. ajib ye tha ki gupta baandh par har saal baaDh niyantran ke naam par kagji taur par mitti Dali jati thi. par ganga ki kokh mein bharte balu ke Dher ko saaf nahin kiya jata tha. ganga ka tal gahra ho jata to shasan tantr ki hariyali sookh jati. ganga mein aai baaDh rajdhani patna mein bhi poonchh phatkarne lagi thi. phir bhi baaDh ke kai fayde the. baaDh ka prakop asantosh, rajnitik utha patak, haDtal sabko sthagit kar deta tha aur salon rishvat ke pani se shasan ki jaDon ko sinchti rahti thi. rajdhani se door daraz ke ilaqon mein baaDh aati to helikauptar se uDaan bharne ka maza bhi saath lati. simariya gaanv to baaDh ko daad ki tarah har saal khujlata. lekin lagta tha ki is baar daad se khoon bhi niklega.
jab pahaDi ghaat ki teen siDhiyan pani mein Dubne se bachi theen to ghaat par bani phoos ki dukanen hatne lagin. raam saah ki mithai ki dukan, sito mallah ki paan biDi ki dukan aur parabhua ki chaay ki dukan tinon uth ge. bailgaDi lade chhappDon aur samanon ko jate dekh panDitain duःkha se thagi rah gai. sab dukan vale hi unke paDosi the. raat birat, sukh duःkha mein kaam aane vale, phursat mein gapiyane vale.
ramesar, parabhua chaay vale ke bhai, ne panDitain ko tok diya, abb i ghaat bhi nahin bachega chachi! chacha se kahiye ki kal tak mandir se hat jayen. uupar se pani, niche se pani. kai din ghaat bachega? i santosh to aaj bhi jane ko razi hai.
panDitain ne usaans bhari, santosh ki baat kaun manega beta? panDiji kahenge tabhi na!
panDitain ka beta santosh apni maan ke paas khaDa ramesar ko jate dekhta raha. panDitain ne poochh liya, bhola baDhi dokan nahin le gaya?
“kahe le jayega? raat mein hi koi murda aa gaya to uska lakDi baans bikega na? uu baDka naav le aaya hai. ghaat Dubne lagega to naav mein ladkar le jayega. phikir to hum logon ko hai. mai, babu se aaj saaf kah do ki hum log bhi relve lain par chale jayen nai to soe rahenge a rate mein baaDh ke pani mein sama jayenge.
daal, chaval, aata, namak tel ka saath kilo ka bojh mathe par lade panDit vasudav pahaDithan pahunche to khaye piye balishth sharir par kapDe pasine se bhigkar chipak ge the. gora, nukila chehra pasine ki vajah se bhale ki tarah chamak raha tha.
e santosh mai, saman le aaya hoon. ab nishchint ho jao. kal phir baro bazar jakar matiya tel (kirosin tel) bhi le auunga! bas, baaDh mein kono taklif nahin.
chulhe mein koyala lahkati panDitain niःshabd uth khaDi hui aur mitti ke ghaDe se ek lota pani nikalkar panDit vasudev ke samne rakh diya. angochhe se hava karte panDit vasudev haath munh dhote, panDitain ki chuppi ko babul ke dhanse kante ki tarah mahsus karte rahe.
ek lota pani aur! panDit vasudev ne kaha.
panDitain phir uthin, pani Dalkar unke samne rakh gain. panDit par ek arthpurn drishti Dalkar bore mein aaye saman ko sahejne lagin. santosh bachhiya ko hankte aaya to panDit vasudev ko bolne ka mauqa mil gaya.
bachhiya ko khunte se bandhte hue santosh ne gardan tirchhi kar baap ko dekha. chupchap. bhitar hi bhitar santosh ubal raha tha sara saranjam ganga mai leel jayegi. sochte rahiye ki pahaDithan nahin Dubega. jab Dubne lagega to gaanv se chaar kilomitar door koi bachane bhi nahin ayega. sito mallah kya pagal hai? zindagi bhar naav kheta raha. dahine haath ke tutne ke baad na paan biDi ki dukan chalata hai. wo koi jhooth thoDe hi kahta hai—i kalijug hai santosh. ganga mai ke liye pahaDithan Dubana kya mushkil?
santosh aur uski maan ki chuppi se phat paDe panDit vasudev.
kya ho gaya hai tum logon ko? munh mein paan hai kyaa?
babu, yahan saman jutane se kya fayda? is baar baaDh mein kuch bhi nahin bachega. ghaat ke sab dukandar chale ge. hum log bhi chale jate. . . santosh ne dabi javan se kaha.
kahan chale jate? hum koi mallah hain ki ghaat Dubne lage to naav aage baDha den?
koi pahli baar ganga mai ka kop hua hai ? har saal baaDh aati hai, sab chale jate hain, panDit vasudev yahin rahta hai. mai ko poochh, kab mandir mein pani ghusa hai? ganga bhai har saal aati hai. pahaDithan ke charan pakhaDkar chali jati hai. pahaDi baba ka partap hai!
panDitain makii ki moti roti thapti panDit vasudev ka bhashan sunti rahin. i manush thoDe manega? saas kahti thi—aisan ziddi vasudeva, baap ne sanskrit ki madhyama pariksha mein phel hone par Danta ki ii vipa gaya. ghar se bhaga sidhe pahaDi baba ke paas. sadhu banenge. tola samaj kahte kahte thak gaya, nahin lauta. akhir pahaDi baba ne baDka chela banaya aur kaha—are, bam bhole bhi to biyah kiye the. tab i chalis saal ki umar mein shadi kiya.
e santosh, beta u sab baat chhoD, khana kha le.
panDitain ne baat sanbhal di. kaun thikana, satrah saal ka chhora baap se jhagaD hi jaye. garm khoon hai. ek to i santosh aise hi yajmani ke dhandhe par bhunabhunata hai. us par ramesra ke saath baithkar parti pharti bolta rahta hai.
uktaye panDit vasudev sandhya puja karne mandir mein ghus ge the. raat bhar jhamajham varsha hoti rahi. tez hava ka jhonka aata to panDitain ki kothari mein pani ki bauchhar darvaze ki darar ko bhed jati. ttarr tarr ki avazen aati rahin—lahren garaj rahi theen. pahaDi ghaat se sate kinare ko varsha aur ganga milkar katte chale ja rahe the. pani kinare ki mitti ko apni dhara ke chaku se andar andar katti jati aur kinara katkar chattan ki tarah girta—dhaDam. viran raat mein akeli tez dhaDam ki avaz panDitain ke kanon par dastak deti. panDitain uth baithti. samne khaat par soe santosh par ek nazar Dalkar ashvast hoti aur sone ki koshish karne lag jati.
qarib chaar baje subah oD oD ki avaz sunkar panDitain uth baithi.
santosh kaleja thame ultiyan kar raha tha. jhapatkar panDitain santosh ki peeth ko apni hatheliyon se dabakar baith gai. santosh ulti dabane ki koshish karta, phaDaphDate phephDon ko thamne laga.
mandir mein jage panDit vasudev pratkali ga rahe the. unke gane ki avaz virane mein tez lag rahi thee—
kichhu ne rahal mora haath.
he uudho kichhu ne rahal mora haath.
gokul nagar sagar vrindavan, sun bhel yamuna ghaat
kichhu ne rahal mora haath.
panDit vasudev ko jaga jankar ghabrai panDitain zor se chillai—pahun! panDitain panDit vasudev ko pahun (atithi) kahqar hi bulati thi kyonki uske mayke mein panDit ko sabhi pahun kahqar hi bulate the. badahvas panDit vasudev jab kothari mein ghuse to santosh pani pani chilla raha tha. uske samne ulti phaili thi. panDit vasudev ne panDitain se kaha, ahan hatu! panDitain ke hatte hi panDit vasudev ne apne balishth hathon se santosh ko uthakar charpai par lita diya.
ek chammach pani, panDit ne chammach santosh ke munh mein de diya aur puchha, kitni ulti?
pani se gala bhigte hi santosh kuch samanya hone laga. usne ishare se bataya—ek.
chinta mat karo. bhor hai, Dauktar se dikhakar dava le ayenge.
panDitain hatash bhaav se boli, ahan ke haath joDai chhi, hamra sabke gaam pahuncha dia.
gaanv mein pani nahin hai? sab relve lain par din kaat rahe hain.
hamhun relve lain par din katab.
yahan sab pagla gaya hai.
pagal sahi, jingi ta bachat. akhan ekra dava aain debai, saDak Doob jaise tarkhan?
panDit samjhane ke liye mulayam paD ge, iishvar sahay chhavi, ahan. . .
koi kaam nai det? ratiyo reDiyo mein kahalkaD je ganga ke pani khatra ke nisan se aar upar baiDh jaitei. pahaDi ghaat se sab log bhagal. ahan mala pherait baithal rahu.
kya ho gaya hai sabko? maan, baap, rishta, sambandh par se vishvas hate to samajh mein aata hai ki log svarthi hote ja rahe hain. par i tamkavali, jo sab din bam bhola ka diya khati rahi hai, use bhi bhagvan par vishvas uth gaya hai. kahti hai, koi kaam nahin dega, ganga ki baaDh sabko apne mein samo legi. shivji bhi kaam nahin ayenge? pahaDi baba kaam nahin ayenge ? kaun sa yug chal raha hai—kaliyug. kya ye avishvas aur shanka ka hi yug hai?
panDit vasudev ko apna bachpan yaad aane laga—paDhne mein nikhattu the. pariksha mein phel hone par ghar se bhage the—pahaDi baba ki sharan mein sadhu banne. koi kartab nahin dikhaya unhonne. lekin shiv ne sab kuch de diya. mandir ke pujari bane, ghar grihasthi bas gai. patni, beta, samaj mein pratishtha, kuch bhi to lalsa bachi nahin rahi. koi aur kaam karte to bhi panja to karte hi. ab koi kaam nahin karte hain, sirf puja karte hain aur usi mandir ke chaDhave se hi ghar parivar chal jata hai. kaise vishvas karen ki bhagvan bhakt ke liye kuch bhi nahin karte. baad mein mitti kat rahi hai, vishvas darak jayega, astha bhi katav ko nahin jhel payegi?
theek hai, tamkavali aur santosh relve lain kaimp jana chahte hain, to chhoD auunga. main bhagvan ko chhoDkar nahin jaunga.
thoDi der bakjhak chalti rahi. akhir puja paath sampann kar panDit vasudev panDitain, santosh aur bachhiya ko relve lain kaimp par chhoD aaye the!
relve lain kaimp! na vahan patri thi, na tren chalti thi aur na wo kaimp tha. bees varsh pahle vahan patri thi, aur us par tren dauDti thi—barauni jankshan se simariya ghaat tak. mokama jane ke liye yatri barauni jankshan se tren dvara simariya ghaat pahunchte, stimar se ganga paar kar mokama jate. barauni jankshan aur simariya ghaat par baDi gahmagahmi rahti. kuli aur bhojanalay ka dhandha khoob chalta. stimar aur rel seva diyare ki tarah phaile is ilaqe ke liye suhagin ke karnphul the. ganga par pul bana, relve lain bekar. rel vale patri, slipar sab ukhaDkar le ge. tab se vidhva ki suni maang ki tarah relve lain ki khali zamin paDi hain jo maveshiyon ke liye charagah hai, jahan ber, babul, akvan aur behaya ke jhaaD hain.
relve lain par bane betartib phate tirpal, plastik sheet, tute chhappron, phoos ke machanon ki vajah se kaimp ke ek sire se do kilomitar door dusre sire par pahunchna mushkil tha. logon ne rasta kahan chhoDa tha? sab aasre ek dusre par chaDhe the. gayen, bhains, bail, kutte, bakriyan aur log vahin samaye the. pani barasta to gobar, gu moot, kichaD, sab ekras ho jate aur tab relve lain ki Dhalan par sirf phislan hoti. sare baaDh piDit phisal rahe the—pani, mitti aur hava ka santulan jo bigaD chala tha.
panDit vasudev jab dava lekar kaimp laute to santosh ke dost ramesar ne plastik ke bore ko kholkar tambu taan diya tha. chaar khunta gaDkar lakDi ke do takhte Dalkar charpai bana di gai thi. dava khane ke baad santosh sanbhalane laga tha. ramesar saikil se pahaDithan ke do chakkar lagakar panDit vasudev ka bacha gharelu saman utha laya tha.
saanjh hone se pahle panDit vasudev pahaDithan puja paath ke liye lautna chahte the isliye atirikt satarkata se bole—
kal phir auunga. ab to santosh theek hai.
panDitain kuch nahin boli, ghusse mein bhari rahi. kya bolti—kai baar to kah chuki, lautkar mandir mat jao, i thoDe manenge. akhir panDit vasudev kamar mein khonsi dhoti se rupyon ka ek banDal panDitain ke samne rakh aage baDh ge the.
agle din dopahar Dhalte Dhalte ganga vikral ho uthi aur pahaDithan se ek kilomitar door gupta baandh tinke ki tarah bah gaya. saanp ki tarah gaDhe, nalon ko sarsarate paar karta pani manushya, janvar, kiDe sabko khadeD raha tha. pahle pahaDi ghaat jal mein samaya, phir khet, kheton ke beech mein bani jhompaDiyan aur phir gaanv. gaanv mein bache khuche log relve lain ki taraf bhage. janavron ko uunchi jaghon ka pata nahin tha. phir bhi ve bhagte rahe Dare, sahme, bhaDakte, chinghaD marte. akhir jahan adami dikha, vahin janvar tik ge!
mandir ki siDhiyon par baithe panDit vasudev trahimam trahimam karte rahe. unke kanon mein bhagte logon, janavron ki cheekh aur gaganbhedi haank der tak bhanabhnate rahe. saanjh hote hote pahaDi thaan aur relve lain ke beech chaar kilomitar tak baaDh pasar gai thi. santosh aur panDitain ke surakshit relve lain par pahunch jane se panDit vasudev nihshank ho chale the halanki pahaDithan ka kinara katta chala ja raha tha. pani mandir ki siDhiyon se das haath door rah gaya tha. surya Dubne chala tha. roshni kam hote hi achanak sunepan ka ahsas panDit vasudev mein bhitar tez chhure ki tarah dhans gaya tha. ve ganga ke ubhre pet par Dubte surya ko nistej hote dekhte rahe. unka pura sharir gahre narangi rang mein bhiga dikhai de raha tha. akhir surya ast ho gaya to ve budabudaye, iishvar ichchha.
aur ve puja paath ki taiyari mein lag ge.
gaanv ke paas relve lain ko relve valon ne kaat diya. kaat diya taki relve kauloni par baDhte pani ka dabav kam ho jaye. pura kaimp phate tirpal ki tarah tez andhi mein phaDphaDane laga. kaise jayenge kaimp ke log relve kauloni ke bazar, dava daru namak tel, ann jalavan ke liye?
relve kauloni ke paas relve lain tutne ka andesha tha. relve lain tute iske pahle hi keel gaanv ke paas purani relve lain kaat di gai taki pani ka dabav toot jaye. vahi hua jo relve valon ne socha tha—garahDa, mushahdi, jayangar, rupangar, baro ki zamin ko apne mein samota baaDh ka pani nipaniya barauni gaanv ko paar karta teghDa barauni saDak tak ja dhamka. purani relve lain tapu ban gai thi.
relve lain kaimp par hangama macha tha. blauk aufis se bi०Di०o० sahit kai adhikariyon ko baaDh piDiton ne gher rakha tha. bi०Di०o० logon ko samjha raha tha—
shaant ho jaiye. bari bari se apni baat kahen. hum samasya janenge to samadhan DhoonDh sakte hain.
ghanta DhunDhenge sale, pata nahin hai ki baaDh kitna duःkha deti hai.
har saal barauni blauk mein baaDh aati hai. rilif nahin bantenge, samasya puchhenge, ek naujavan bhaDabhDaya.
i gali galauj se kya hoga, chup raho, dusre ne Danta.
hamen sabse pahle do chapakal chahiye. i baaDh ka pani pikar sabko haiza ho jayega. tisre ne kaha.
usmen to taim lagega, tab tak pani ubalkar pijiye. hum haize ka tika lagvane ka intzaam kar dete hain. bi०Di०o० ne apne ko sanyat karte hue kaha.
pani ubalkar piyen! abhi jalavan kahan se layen?
machis kahan se ayega?
kirasan tel kahan hai?
anek avajon mein ek tikhi avaz ubhri, i sala log rilif mein kamayega ki rilif bantega? i sabka ekke ilaj—lagao juta.
bi०Di०o० ne haath joDe, dekhiye, aapka krodh main samajhta hoon. aap hamein zarurat bata den, hum bharsak intzaam karenge.
bi०Di०o० ne kaghaz qalam sanbhal liya, boliye rayji!
32 varsh ki umr se 20 varsh adhik dikhne vale kamareD rambalak raay sochne lage. koi dhire bolta hai to naujavan kahenge—i to rambalak da stail mein bolta hai.
likhiye, rambalak raay ne apne chipachipaye chehre ko gamchhe se ponchha, kam se kam teen naav, chhah chapakal, dast kai bukhar rokne ki dava, namak, chini, sattu, chivDa, diyasalai, koyala, tirpal, maveshi ke liye bhusa aur tatkal rahat ke liye do hazar logon ke liye jitna roti sattu bhej saken, bhejen. nahin to log, khaskar i baal bachche koi do din se bhukha hai, koi chaar din se—sab phaDaphDate phaDaphDate mar jayenge.
khali phail kholne se nahin hoga. ramesar ne chetavni di, “rilif jaldi bhejiyega nahin to blauk chalana mushkil hoga.
santosh ne baat mein tah lagai, i mat bhuliyega ki bhukkhaD log jab belagam hoga to koi use rok nahin payega.
bi०Di०o० safai dene laga, “pura prashasan tatpar hai, Di०em०, em०pi०, em० el०e० sahab sab lage hue hain. rilif bantne ke liye naav, motarbot, helikauptar sab aa raha hai. begusray havai aDDe par hi rilif ka heDakvartar bana diya gaya hai. . . achchha, hum log chalte hain, dusre gaanv bhi jana hai.
bi०Di०o० apne dal ke saath motarbot ki taraf baDh chale.
do dinon se kaimp ke uupar helikauptar uDte aur laut jate. shayad baaDh ka mugdhkari drishya dekhkar. helikauptar ki avaz sunte hi hazaron vishvas se bhari ankhen akash mein tang jatin. kaimp ka jivan ajib tha. kisanon ki kheti baDi ka kaam thapp tha. jinke maveshi the, ve tairkar ya naav ya matke ki ghiranii se garhaD pahunchte, vahan se tren pakaDkar dalsingasray steshan jate jahan baaDh ke na hone ki vajah se maveshiyon ke liye chara mil jata tha. jinhen koi kaam nahin tha, ve savere hi taash khelne baith jate the. rilif paiket nahin girta, ve vishvas se bhari ankhen balb ki tarah jhat se bujh jati theen. tisre din jab helikauptar guzar raha tha to murari mahto se na raha gaya. khaDe hokar usne jhat se apni lungi uupar utha li.
lo dekho suparghant! sala gharr gharr karta aata hai, dekhkar chala jata hai. are, kitni baar dekhoge ki hum kaise Dube hain.
murari ki harkat se shaant rambalak bhi bhaDak uthe, e murari, yahan sabki maan bahan rahti hain, i sab behudapni nahin chalegi.
to le aao na rilif, neta jee! mukhiya, sarpanch to pahle hi gaanv chhoDkar bhaag. uu bi०Di०o० kahan hai jo list banakar le gaya tha. jao begusray mein khojo.
santosh ukhaD gaya, e murari, nangii se rilif milega? thoDa dhairya vishvas rakho.
kahe ka vishvas, ayan? kis par vishvas? rilif nai milega to nangii karbe karenge.
rambalak ne uttejit ramesar ko dabakar baitha diya aur santosh ko samjhane laga, “e santosh, uska ghussa vajib hai. chalo, abhi begusray chalte hain.
begusray rilif sentar mein baDi bheeD thi. kandhe se kandhe hil rahe the. sena ke do helikauptar khaDe the. rajya sarkar ka ek khilaunanuma havai jahaz khaDa tha! havaiaDDe ke teen kamron vale daftar ke baramde par mezen aur kursiyan lagi thi. jila adhikari khaDe the. zile ke do sansad sadasya aur paanch vidhanasbha sadasya kursiyon mein dhanse bahs kar rahe the. bheeD mein dhakkam mukki karte tinon jab jiladhikari ke paas pahunche to jiladhikari anunay vinay ki mudra mein bol rahe the, dekhiye, rilif paiket parson se bane paDe hain. in paiketon mein rotiyan hain, sattu nahin. aur der hui to saD jayengi. ab in lakhon paiketon ke andar aapke namon ki parchi Dalna sambhav nahin hai. jiladhikari ne haath joDe, yah pratishtha ka parashn nahin hai, praan bachane ka mamla hai. aap sab janapratinidhi hain. . .
haan, janapratinidhi hain, sansad yamuna babu garaj paDe, isi se mere naam ki parchi paiket mein jani chahiye.
vidhayak bhajan sinh ne vyangya baan chhoDa, “ham log ka pashu pratinidhi hain? aapko vot chahiye to hamein bhi vot chahiye. aapka naam jayega to hamara naam bhi jayega.
apka jaye na jaye, mujhe matlab nahin, yamuna babu ne bachav karte hue kaha, Di०em० sahab, rilif ka paisa hum laye hain hamara naam jayega.
nahin jayega to? vidhayak rajo pasvan ne vyangya se puchha.
to rilif bhi nahin bantega. aur suno sale harijan! teri mazal nahin ki mera naam jane se rok de.
hangama ho gaya. donon pakshon ke samarthak ek dusre par toot paDe.
jutamapaijar dekhkar rambalak, ramesar, santosh sann rah ge. kafi der baad pulis bheeD ko niyantrit kar pai. kisi tarah rambalak relve lain kaimp ka naam, jansankhya vaghairah likha gaya. tinon buri tarah thak ge the. bas yahi santosh ki baat thi ki rambalak ke saath bi०Di०o० se chaar naav milne ki parchi, haize ka thoDa sa tika aur dusri davaon ke banDal the.
santosh apne tambu mein lauta to panDitain ne sidhe top daghna shuru kar diya—
netagiri kail bhagel. dosrak chulha par roti senk ke maaD deve karat, baap jivit ay ki nai okar kono phikir ay?
santosh akabka gaya—koyala, kirasan tel sabka intzaam to tha hi, haan, babu ko dekhne nahin ja saka. jane ka sadhan bhi nahin tha. aaj to naav mili hai.
panDitain ki rulai phoot paDi, uu samudr zehn pani ke beech mandir mein. chaar din se koi khabar nain. kekro phikir (fikr) nai chhai.
santosh ne himmat jutakar kaha, kaise dekhne jata mai? ek kos tairna kya khel hai? aaj naav mili hai, jakar le aata hoon pahun (pita) ko. unko kuch nahin hua hoga. abhi steshan par amarpur ka abhay kampaunDar mila tha jo bola ki sirf pahaDi thaan ka mandir bacha hai.
ramesar ke chappu ke zor se Dongi baDhi chali ja rahi thi. chhoti si Dongi mein kamareD rambalak, abhay aur santosh baithe the. tike ke empul, thalajol, evomin, klorostrep kaipsul, spirit, glukoj, diyasalai sattu ke paiket sab Dongi mein bhare the.
pani aur balu ka rasta kate nahin katta hai bhai! o raha mandir suno, panDitji ke nachari gane ki avaz aa rahi hai. rambalak ki baat sunte hi sab chaukanne ho ge.
door se panDitji ki ter dhire dhire saaf sunai dene lagi thee—
naav ke mandir ke paas pahunchte hi santosh ne zor se avaz di, pahun! pahun!, kaun? ki avaz ke saath hi panDit vasudev mandir ke bahar nikal aaye. badan se dhoti bandhe, haath se sumarni, bhavya adhapki daDhi. santosh ko naav se utarne ki koshish karte dekh panDit ji chillaye, naav se mat utro beta, divar toot gai hai.
pahun, aap abhi chaliye, mai din raat roti rahti hai.
kahe roti hai, main yahan theek hoon beta! bam bhola sabki rachchha karte hain, hamari nahin karenge?
nahin pahun, aap chaliye santosh ne prativad kiya, kahin tabiyat kharab ho gai to kaun dekhega yahan?
santosh theek kah raha hai panDiji, rambalak ne zor dekar kaha, aap hamare saath chaliye. hum log bhi rilif bantne mein phanse hain.
nahin beta, yahan bam bhola ki seva kaun karega? jab tak baaDh hai, do chaar din mein khoj khabar le liya karna.
abhay kampaunDar kuch sochte hue bola, “aap haize ka tika to lagva lijiye.
panDit vasudev ne atmavishvas se bhari hansi bikheri, mera tika to bam bhola hai beta! vahi rachchha karenge.
santosh giDgiDane laga, aap chaliye pahun, nahin to mai mujh par bigDegi. aapka sattu khatm ho jayega, ye pani ganda hai. . .
jaise kuch dhyaan aa gaya ho, panDit vasudev muskuraye, “suno santosh, kal jab phir rilif bantne nikalna to mere liye dhoop, agarbatti, salai, namak aur sattu lete aana.
santosh jhat mai ki di hui potli uthakar, potli uchhalne se pahle bola, lapakiye pahun, i potli mein sab kuch hain. aur koi taklif hai to boliye.
panDit vasudev ne potli sanbhalate hue kaha, nahin re, bas mandir mein bahut nagdevta jama ho ge hain. so bach bachake rahna paDta hai, pata nahin kab krodhit ho jayen.
Dongi par baithe sab ko jaise saanp soongh gaya.
kuch kshnon baad abhay kampaunDar ne kshama mangte hue kaha, panDiji, chhota baDi baat! i saanp bichchhu ka koi bharosa hai? iska to subhav katne ka hai, katbe karega. chaliye, naav par baithiye.
haan, panDiji”, kamareD rambalak ne zor dekar kaha, shivji ki puja ganga mai aur naag devta kar lenge. ab to aapko chalna hi paDega.
mujhe kuch nahin hoga rambalak, panDit vasudev ka atmavishvas sahj ho chala tha, sansar mein sare jeev rahte hain. main bhi bhakt, naag devta bhi shiv bhakt. bhakt ek dusre ko nahin katte marte. pichhe palatte hue panDit vasudev ne kaha, santosh, mai ko dhiraj dena. teri mai ka dhiraj jaldi khatm ho jata hai.
ramesar ne baans tirchha karke zamin mein aDaya aur zor lagakar baans ko daba diya. Dongi gahre pani ki taraf pichhe hati. rambalak dusre muhane par se chappu chalane laga. Dongi sidhi simariya hai skool ki taraf baDhne lagi, jahan kuch baaDh piDiton ne sharan le rakhi thi. santosh pichhe muDkar mandir ko dekhta raha. panDit vasudev mandir ke darvaze se ghuse aur mandir ke gahvar jaise andhere mein gum ho ge.
mandir se kafi door nikal aane par bhi santosh ki udasi barakrar thi. chappu chalate hue rambalak ne kaha, santosh, udaas kyon ho, buDhe jaldi nahin badalte. ganga dharmik shraddhaluon ke liye maan hai. hum, tum uske baaDh ki koDe ki maar saal bhar sahlate rahte hain. kahe ki maan hai ye ganga, jiski kokh mein balu bharta ja raha hai. thoDa sa pani wo sah nahin pati, ulich deti hai. nadi maan hoti hai, tab jab wo tumhein sinche. wo sinche bhi kaise, na baandh hamne banaye, na iski kokh ke balu ko saaf kiya. bas ganga mai, ganga mai ka jaap karne se marne ke baad hi svarg milega. jab tak jioge, ganga tumhara jivan nark bana degi. panDiji ka atal vishvas hai, tum nahin hila sakoge. prkriti, paristhiti ya vigyan hi aisi andhi asthaon ko hila sakte hain. ganga ko lekar shanadar naatk ho raha hai. yahan hum log katav se ghire hain. sab kuch to katta chala ja raha hai. pata nahin, kab tak katav chalta rahega. . .
santosh ne dhime se kaha, yah sab theek hai kamareD, par mai. . .
main unhen samjha dunga.
halki barish shuru ho gai thi. jaldi jaldi chappu chalaye jane lage.
abhav, lagatar varsha aur sarkari berukhi ke ajgar ne kaimp ko lapetkar tanna shuru kar diya tha. jo bhi mamuli sa rilif milta use apne apne kshetron mein bantvane ke liye vidhaykon, sansdon mein chhina jhapti machi thi. kuch svyansevi sansthayen madad ke liye aa gai theen. vyapar manDal, bazar samiti, hiradayram goshala, rotari aur layans klab vaghairah thoDi bahut madad kar rahe the. rambalak, ramesar, santosh vaghairah rahat samagri jutakar bantne ke kaam mein jute the taki log himmat na haren. pit bhi haize ne mahamari ka roop le liya tha. asamayik rudan pret ki tarah manDrata rahta. kab kaun marega, koi nahin janta tha ki mrityu kiske darvaze par dastak de degi.
savere se santosh nikal gaya tha. bazar samiti valon ke paas rilif samagri lene gaya tha. bazar samiti ka adhyaksh lagta tha kai phutabaulon se bana tha. is vishal kaya se aisi vinamr surili avaz nikalti thi ki wo adami filmi lagne lagta tha. bazar mein sari jinson ke bhaav asman chhu rahe the. samanya dinon mein bhusa tokre ki maap se bikta tha, achanak taulkar becha jane laga tha. 16 rupe ka chalis kilo. kirosin tel sarson ke tel ki tarah, sarson ka tel ghi ki tarah bikne laga tha. bazar samiti ne chaar bore chivDa, ek kartun diyasalai relve lain kaimp ke liye diya tha. log chaDhte bhavon ko lekar pratirodh ki soch bhi nahin sakte the, kisi tarah zinda rahna hi baDi baat thi. ghussa kabhi kabhi badli ke beech se chhitak paDta tha, jab koi sarkari adami nazar aa jata tha.
santosh saman Dongi se utarvakar kamareD rambalak ke havale kar kahne laga, kamareD, bahut bhookh lagi hai, kuch khakar aata hoon, tab tak kaimp mein rilif bantne ki khabar kar dijiye.
haan haan, jao, sabere se bhukhe ho.
santosh, ramesar ke saath apni chholadari ko or chal paDa. chholadari ke bahar se usne avaz di, “mai, kuch khana de do.
koi avaz nahin aai to wo andar ghusa. panDitain ka bhari sharir pasine se lathpath tha. gora chehra ukhDe laal rang ka ho gaya tha. panDitain leti leti ghisatkar darvaze ki or baDhne ki koshish kar rahi thi. puri chholadari mein dast, ulti ki badbu phaili thi. santosh sann rah gaya, bahut mushkil se uske munh se avaz nikli—
wo ramesar ki or muDa, ramesar, tum jaldi se abhay kampaunDar aur kamareD ko lekar aao! main mai ko dekhta hoon.
usne namak aur chini milakar sharbat banaya aur panDitain ko chammach se pilane laga. gala tar hone ke baad panDitain ne dhime se kaha, beta, i gandgi. . .
santosh turant bahar aa gaya, tezi se jakar ramsah ki vidhva bahan gangiya ko bula laya. donon ne milkar chholadari ki safai ki. panDitain ke kapDe badalvakar charpai par lita diya. mai ke paas baithe santosh ke andar ashanka ki andhi chal rahi thi—mai bachegi ki nahin? kaimp mein atharah log haize se mar chuke the. haize ka tika bhi to pura nahin mila tha ki sab ko tika lagaya ja sakta. panDitain ne phir ulti ki. gangiya safai karne lagi. tabhi bahar se kamareD rambalak ki avaz aai. saath mein abhay kampaunDar bhi tha. abhay ne jhatpat ulti rokne ki sui panDitain ko laga di.
abhi isse inko thoDi neend bhi aa jayegi aur ulti bhi ruk jayegi. par haalat theek nahin hai, glukoj ka pani chaDhana hoga.
nahin. panDitain ne jhatke se kaha, santosh, tum panDiji ko bula do, bas. . .
rambalak ne santosh ko bahar nikalne ka ishara kiya. bahar aate hi usne kaha, dekho, tum aur ramesar Dongi lekar panDiji ko lene chale jao. main pani chaDhane ka saman, dava lane kisi ko bhejta hoon, Dauktar to ayega nahin, sab Dauktron ke yahan baDi bheeD hai. sarkari aspatal jakar rogi mar sakta hai, bach nahin sakta. abhay yahin rahega. bas sab kaam jaldi karo.
ramesar aur santosh bhage Dongi ke paas. teen Dongiyan bandhi theen. ek Dongi mein donon savar hokar jaldi jaldi baans aur chappu se Dongi khene lage.
santosh ki ghabrahat bahut baDh gai thi. aise bhi tezi se chappu chalane se wo haanph raha tha. agar uttar ya dakshin naav ko le jana ho aur tez purbai bah rahi ho to naav ko sanbhalana mushkil hota hai. umas se chipchipa aaye pasine ne uski haalat aur kharab kar rakhi thi. uski is haalat ko dekhkar ramesar ne toka, e santosh, pahunchne mein hi itni taqat mat laga do ki lautne ki taqat hi na bache. ab to mandir aane vala hai. dhime chalo ya phir tum chappu chalana chhoD do. main dhire dhire Dongi khe le jaunga.
Dongi jaise hi mandir ke paas pahunchi, santosh ki besabri baDh gai. Dongi mandir se qarib pachas gaj door thi tabhi wo zor zor se panDiji ko avaz dene laga—
pahun!—pa ऽऽऽ hun, pa ऽऽऽ hun! santosh ki tez surili avaz us viran jal prantar mein door door tak ja rahi thi. mandir ke andar se koi avaz nahin aai to santosh ke mathe par ashanka aur badahvasi se aur pasina ubhar aaya. ramesar ka chappu tez ho gaya. lekin beech pani mein mandir hone se lahren jo gulget bana rahi theen, iske karan Dongi ko mandir ke paas le jane mein kathinai ho rahi thi. santosh ka dhairya chukne laga tha.
pahun! boliye na pahun! mai ko haiza ho gaya hai.
mandir se koi javab nahin aaya, to wo bhare gale se ramesar se sirf itna bol paya, ramesar, pahun pahun nahin. . .
aur santosh ki rulai phoot paDi. kaimp ki anek mauton mein santosh sabse pahle laash jalane mein shamil ho jata tha aur dhairya banaye rakhta tha.
Dongi jaise hi mandir ke ahate ki tuti divar se sati, santosh chhapak se pani mein kood gaya aur mandir ke darvaze ke paas tezi se pahuncha aur vahin patthar ki tarah, peD ki tarah jaD ho gaya.
mandir ke andar panDit vasudev ki laash paDi thi. laash se aisi tez badbu nikal rahi thi ki vahan khaDa hona bhi mushkil tha. panDit vasudev ka gora chitta badan nila paD gaya tha.
santosh ki haalat dekh, ramesar ne Dongi se chhota langar uthakar mandir ki ti divar par phenka. langar ke aDte hi ramesar kudkar mandir ke darvaze par aa gaya. ramesar ne panDit vasudev ka panja pakaDkar hilane ki koshish ki, tab bhi laash kaise harkat karti?
chalo, inko bahar nikalen. ramesar ne kaha aur dhamm se mandir ke andar. jaise hi usne panDit vasudev ki gardan ke niche haath lagaya ki samne nazar paDi aur wo zor se chillaya, saanp!
teen saanp phan tane paDe the. ramesar ek hi chhalang mein bahar aa gaya.
“panDiji ko saanp ne hi kata hai. dekhte ho pura sharir zahr se nila ho gaya hai. kahta wo chappu lane baDh gaya.
ramesar ne chappu santosh ko thamaya aur bola, “main inki laash ko paanv ki taraf ye pakaDkar pichhe khinchta hoon, agar koi saanp aage baDhe to chappu se uske phan par hi chot karna!
panDit vasudev ki bhari laash ko ramesar taang pakaDkar pichhe ghasitne laga. tabhi ek saanp aage sarasraya. ramesar ki baghal mein khaDe chaukas santosh ne hava mein lahrata chappu saanp ke phan par de mara. kuchla saanp tezi se aage baDha to usne saanp ke sharir ko chapp se kaskar chaanp diya. reeDh ke tutte hi saanp ruk gaya. dhamm se santosh ne uske phan par dobara vaar kiya, phir kaskar chappu dabane laga taki phan puri tarah kuchal jaye. baqi donon sanpon ko bilbilate dekh ramesar chillaya, dekhana, ve donon bhi phan kaaDh chuke hain. aur dauDkar wo dusra chappu naav se utha laya. donon sanpon ko nikalte dekh santosh ne phir prahar kiya. ek saanp ke to munh par chappu laga, wo poonchh patakne laga. ramesar jab tak jagah banakar tisre saup par vaar karta, wo tezi se sarsarata pani mein utar gaya. dusre saanp ko marne ke baad ramesar ne ghaur se mandir ke andar jhanka—shayad koi aur saanp ho. par koi aur nahin tha. donon ne milkar kisi tarah panDit vasdev ki durgandh deti laash ko Dongi mein lada aur chappu chalane lage. baar baar sanson ko kaste, taki kam se kam durgandh sahni paDe.
relve lain kaimp ke asthayi ghaat par Dongi ke lagte hi shor mach gaya—panDiji mar ge! saanp ne kata! pata nahin kab mare! sathiyon se ghire kamareD rambalak ne lapakkar santosh ko sanbhala, santvna ki thapki dete hue kaha, “santosh, dhiraj rakhna. chachi ki haalat mein sudhar hai. . . ramesar, tum log laash uthakar lete aao.
santosh ki ankhen virane mein kuch khojti rahin, jaise usne rambalak ki baat hi nahin suni ho. chappu chalate chalate sharir itna thak gaya tha jaise wo nashe mein ho aur use sari chizen ghumti nazar aa rahi theen.
kamareD rambalak ke sahare chalta santosh aur uske pichhe laash uthaye log jab chholadari pahunche to karuna se bhigi ankhen sitaron bhari raat ki tarah chholadari pe jhuk aai theen. santosh chholadari ke bahar hi baith gaya. rone dhone ki tez avaz sunkar panDitain ne puchha, gangiya, i rona dhona?
chachi, panDiji. . . gangiya ki baten rudan mein Doob gain.
ghisatti panDitain chholadari ke munh par aai aur laash dekhte hi phukka markar ro paDi, re santoshva, i ki bhel re. . .
rambalak ke haath ke ishare se yantrvat santosh aage baDha—man ko tasalli dene ke liye. panDitain ne santosh ka haath jhatak diya, la, hamar pahun ke la, pahun?
avak santosh dhamm se zamin par baith gaya aur donon hatheliyon se apni chhati ko dabane laga—an aan
use tez ultiyan aa rahi theen, jaise laash ki durgandh uske por por mein bas gai ho.
dhire dhire panDitain ki chitkar ki jagah, shaant ansu ki bunden rah gain, jaise chitkar us jal prantar mein gum ho gai ho.
door se mandir dikhai deta tha. charon taraf phaile achhor pani ke beech ghira shiv mandir. pani itna gahra tha ki hava ke thapeDe se lahren bhi kam hi uth pati theen. hava puri tezi se phenki gai gend ki tarah aati aur pani ki satah sahlati aage baDh jati. pani ka kinara dhundhla dikhta tha. pata nahin, hava kahan jakar rukti thi. par jab rukti thi, badlon se bhara akash thoDe khule nal ki tarah ganga ki pasri deh par tapakne lagta tha. bunden girtin to ghussail pani par jaise phaphole ugte aur mitte chale jate.
pani ke beech ghira mandir anath bachche sa nirjan mein khaDa tha. Dara aur nirupay. ganga ne is baar baaDh ke sare purvanuman toD diye the. bhagne par bhi thaur mushkil. prithvi dhans gai thi aur mati pani mein lagatar katav ki vajah se ghulti chali ja rahi thi. paDos ka pahaDithan ghaat jal mein sama chuka tha. shraddhaluon ko ghaat tak aane ki zarurat nahin thi kyonki ganga ka jal unhen unke hi ghar se khadeD raha tha. log dhamin saanp ki tarah phumphkarte pani ke aage aage bhagte chale ge the aur purani relve lain ki pukhta tilenuma saDak par jama ho ge the. simariya ghaat tak jati relve lain kabhi hoti thi. pul banne ke baad rel vale patriyan ukhaaD le ge the par relve lain ka naam chhoD ge the.
bahut mare. janvar, shishu, chuhe, billiyan. kutte adami ko sunghte saath saath bhage the. achanak pani hi sab kuch ho gaya tha—sarkar, taqat, daya, krodh. . . bhagte log sirf patte ki tarah baj sakte the. rahat ke liye thaki palkon ko uupar uthakar dekh sakte the ki koi helikauptar aaye, basi roti aur pyaaz ka paiket gira de. gahre jal mein gire paDe apni tahaniyon se ghayal tane ko sahlane ki koshish karte. giddh uDte rahte aur kahin maveshi ki tairti laash par utar aate. maze mein laash ko chugte giddh laash ke saath hi bahte jate. panDit vasudev mandir ke dvaar par baithe dekhte rahte aur ghrina se siharte rahte. kisse, kya kahte us nirjan men? pani ne sabko bedkhal kar diya tha. gussail gulgent mandir ke gird bantin aur mandir ki neenv, siDhiyan aur divaron se apne aapko ragaDti rahtin. mandir ke ahate mein bani donon khali kothriyan gulgenton ke dhakke se baith gai theen. panDit vasudev ne dekha tha—kothariyon ki chhat tirchhi ho gai hai. sann rah ge the ve. man uchat gaya. ve jaldi jaldi sumarni mala ko khinchne lage—ya prabhu! he ganga mai! har saal baaDh aati hai. is pahaDithan ghaat mein. mai, tu to pahaDithan ghaat ki siDhiyon se hi laut jati hai. pura ilaka janta hai, jis din pahaDithan Dubega, us din prlay ho jayega. koi nahin bachega. shaant rah mai, agar wo shivala baaDh mein Duba dhansa to shiv bhakt pahaDi baba ka kop nahin sah payegi too! jay ho pahaDi baba jay pahaDi baba.
jab kothari ki chhat baithi to pahaDithan mein ghutne bhar pani tha. panDit vasudev ne baDe jatan se sukhe uplon ko kothari ki chhat par Dalkar plastik ke bore mein Dhak rakha tha. tez dhoop mein ye karte uple ki tarah ainth ge the ve. sari mihnat akarath gai jab chhat ganga mein sama gai. pani mein bahte uplon ko ve dekhte rah ge. kaise havan de payenge bina agni ke phulon ke paudhe bhi to pani mein Doob ge the. puja mein sirf agarbatti jala denge. dhire dhire shivalay par pani ka pahra kas gaya tha. bas siDhiyon ke paas thoDi si zamin bachi thi. puja paath ke baad bhagvan ko sattu ka bhog laga dete. phir baDe katore mein mahaprasad (sattu) aur ramaras (namak) ko gangajal mein milakar sante aur lanka (laal mirch) ke saath kha jate. ghaDe mein thir rahe baaDh ke gandale pani ko chhankar pi lete.
sab kuch se nipat mandir ki siDhiyon par baithe adrishya hote kinare ko sumarni pherte DhunDhate rahte. kabhi koi soons pani ke andar se aundhe munh uchhalti to panDit vasudev bachche ki tarah khush ho jate. ve khud nadi kinare base gaanv se the. jab nadi uphna karti to us nanhi shaant baya (vishala) nadi mein soons aa jate. kabhi machhaliyon ko pakaDne ya yoon hi mauj mein aakar soons pani se uupar uchhalti to nanhe panDit vasudev khilkhilane lagte the. uphanti, pasri ganga mein naven bhi nahin theen jinhen nihara jaye. kale matamaile aur badsurat soons mein hi panDit vasudev ka kutuhal tika rahta.
kothari ki chhat baithne ke baad hi chizen badalne lagin. us din panDit vasudev ne snaan kiya aur angochha lapekar gili dhoti ko nichoDne lage. badlon se bhare akash se chutki bhar dhoop chhitakkar giri to panDit vasudev ne socha, nichuDi dhoti ko mandir ki gol divaron par lapet diya jaye to itni kam dhoop mein bhi dhoti sookh jayegi! mandir ke darvaze ki sankal se dhoti ka ek kinara bandhakar, dhoti sanbhalate mandir ki parikrama karte chal paDe. pani mein girne se bachte bachte mandir ke pichhvaDe pahunche to sann rah ge.
mandir ki divar mein khude haath bhar uunche kai chhote chhote mandir the. aise hi ek mandir se ek saanp phan tane phumphkar raha tha. pani mein girte girte bache panDit vasudev. cheel si satarkata se pochhe muDe aur dhoti ki parvah kiye baghair mandir ke darvaze par aakar mandir ki siDhi par dhamm se baith ge. he shiv! raksha karo! apni sanson ko sahejte baithe rahe. pani ki lahron sang bahti dhoti samne aa gai. panDit vasudev ne dekha, gandale pani se matmaili gili dhoti ko, phir darvaze ki sankal ko jahan dhoti ka ek sira bandha tha.
mandir ki siDhi par baithe panDit vasudev ke man ki gaanth khul gai thi. krodh se jhanjhanati panDitain ki avaz skool ke ghante ki tarah sunai paDne lagi. bachche ki tarah chaukanne panDit vasudev dekh rahe the chanDi bani panDitain ko. . .
koi kaam nai det? ratiyo reDiyo mein kahalakai je ganga ke pani khatra ke nisan se aar upar baiDh jaitai. pahaDi ghaat se sab log bhagal. ahan mala pherat baithal rahu. chalis varshiy thulthul panDitain krodh se tar banon se panDit vasudev ko bindhe ja rahi thi. ghrina se gori chitti panDitain ke chehre ki nasen ubhar aai theen.
bhagvan rachchha karte to parlay hota? panDit ki baat ko gend ki tarah lapakkar phir se uchhaal diya panDitain ne. sab kuch bah gaya, i gaanv ka gaanv masan ban gaya. kaun bhagat ayega jo chaDhaua ke liye paDal rahenge?
shiv shiv kaho tamkavali, sab din bhagvan ne hi parsad bheja. main gharib brahman, kahan se pet chalata rah? bhagton ke chaDhaua se hi na? aaj baaDh ki vipati aai to bhagvan ko chhoDkar bhaag jaun? pahaDi baba ka shaap kaun jhelega?
pani tave par chaDhi roti ki tarah tha. patli roti ki tarah chhichhla pani. jaise jaise baaDh ka taap baDhta, roti pakti aur phulti ja rahi thi. asapas ke ganvon ke log ganga nadi ke phule pet ka andaza pahaDi ghaat ki siDhiyon par chaDhte pani se laga rahe the. alassubah shraddhalu pahaDi ghaat snaan karne pahunchte, pahaDithan mein puja kar apne ghar lautte to pure ilaqe mein pani par phaile kirosin tel ki tarah khabar phail jati ki pahaDi ghaat ki itni siDhiyan pani mein Dubne se bachi hain. satarkata se log aur kas jate. bhaal maveshi ka sukha chara machan banakar zamin se uupar rakh diya jata. jalavan aur anaj ki boriyon ko kaath ki chaukiyon (takhton) ke uupar rakh diya jata. garaj ye ki jivan bachane vali sabhi chizon ko zamin ki satah se uupar rakh diya jata. roz shaam ko javar ke log reDiyo se pradeshik samachar sunne ke liye chipak jate.
nipaniya, madhurapur, sigpur, mahanth tol, jayangar, rupangar, simariya, amarpur, gangaparsad tola mein baaDh ka aana koi nai baat nahin thi. ye gaanv saal dar saal baaDh ki vinashalila bhugatte phir bhi kekDe ki tarah nadi ke kinare se chipke rahte. apni jaminen chhoD log kahan jate? assi saal pahle bana gupta baandh buDha ho chuka tha. jagah jagah dararen theen. chuhe jaise thekedaron ne baandh ke andar andar bil bana rakhe the. baandh kabhi nadi ke tale se pachas pheet uncha hota tha. lekin dhire dhire ganga ki kokh mein balu bharta gaya. nadi ka tal uncha uthta gaya. is tarah baaDh se raksha karne vala gupta baandh bauna dikhai dene laga tha. ajib ye tha ki gupta baandh par har saal baaDh niyantran ke naam par kagji taur par mitti Dali jati thi. par ganga ki kokh mein bharte balu ke Dher ko saaf nahin kiya jata tha. ganga ka tal gahra ho jata to shasan tantr ki hariyali sookh jati. ganga mein aai baaDh rajdhani patna mein bhi poonchh phatkarne lagi thi. phir bhi baaDh ke kai fayde the. baaDh ka prakop asantosh, rajnitik utha patak, haDtal sabko sthagit kar deta tha aur salon rishvat ke pani se shasan ki jaDon ko sinchti rahti thi. rajdhani se door daraz ke ilaqon mein baaDh aati to helikauptar se uDaan bharne ka maza bhi saath lati. simariya gaanv to baaDh ko daad ki tarah har saal khujlata. lekin lagta tha ki is baar daad se khoon bhi niklega.
jab pahaDi ghaat ki teen siDhiyan pani mein Dubne se bachi theen to ghaat par bani phoos ki dukanen hatne lagin. raam saah ki mithai ki dukan, sito mallah ki paan biDi ki dukan aur parabhua ki chaay ki dukan tinon uth ge. bailgaDi lade chhappDon aur samanon ko jate dekh panDitain duःkha se thagi rah gai. sab dukan vale hi unke paDosi the. raat birat, sukh duःkha mein kaam aane vale, phursat mein gapiyane vale.
ramesar, parabhua chaay vale ke bhai, ne panDitain ko tok diya, abb i ghaat bhi nahin bachega chachi! chacha se kahiye ki kal tak mandir se hat jayen. uupar se pani, niche se pani. kai din ghaat bachega? i santosh to aaj bhi jane ko razi hai.
panDitain ne usaans bhari, santosh ki baat kaun manega beta? panDiji kahenge tabhi na!
panDitain ka beta santosh apni maan ke paas khaDa ramesar ko jate dekhta raha. panDitain ne poochh liya, bhola baDhi dokan nahin le gaya?
“kahe le jayega? raat mein hi koi murda aa gaya to uska lakDi baans bikega na? uu baDka naav le aaya hai. ghaat Dubne lagega to naav mein ladkar le jayega. phikir to hum logon ko hai. mai, babu se aaj saaf kah do ki hum log bhi relve lain par chale jayen nai to soe rahenge a rate mein baaDh ke pani mein sama jayenge.
daal, chaval, aata, namak tel ka saath kilo ka bojh mathe par lade panDit vasudav pahaDithan pahunche to khaye piye balishth sharir par kapDe pasine se bhigkar chipak ge the. gora, nukila chehra pasine ki vajah se bhale ki tarah chamak raha tha.
e santosh mai, saman le aaya hoon. ab nishchint ho jao. kal phir baro bazar jakar matiya tel (kirosin tel) bhi le auunga! bas, baaDh mein kono taklif nahin.
chulhe mein koyala lahkati panDitain niःshabd uth khaDi hui aur mitti ke ghaDe se ek lota pani nikalkar panDit vasudev ke samne rakh diya. angochhe se hava karte panDit vasudev haath munh dhote, panDitain ki chuppi ko babul ke dhanse kante ki tarah mahsus karte rahe.
ek lota pani aur! panDit vasudev ne kaha.
panDitain phir uthin, pani Dalkar unke samne rakh gain. panDit par ek arthpurn drishti Dalkar bore mein aaye saman ko sahejne lagin. santosh bachhiya ko hankte aaya to panDit vasudev ko bolne ka mauqa mil gaya.
bachhiya ko khunte se bandhte hue santosh ne gardan tirchhi kar baap ko dekha. chupchap. bhitar hi bhitar santosh ubal raha tha sara saranjam ganga mai leel jayegi. sochte rahiye ki pahaDithan nahin Dubega. jab Dubne lagega to gaanv se chaar kilomitar door koi bachane bhi nahin ayega. sito mallah kya pagal hai? zindagi bhar naav kheta raha. dahine haath ke tutne ke baad na paan biDi ki dukan chalata hai. wo koi jhooth thoDe hi kahta hai—i kalijug hai santosh. ganga mai ke liye pahaDithan Dubana kya mushkil?
santosh aur uski maan ki chuppi se phat paDe panDit vasudev.
kya ho gaya hai tum logon ko? munh mein paan hai kyaa?
babu, yahan saman jutane se kya fayda? is baar baaDh mein kuch bhi nahin bachega. ghaat ke sab dukandar chale ge. hum log bhi chale jate. . . santosh ne dabi javan se kaha.
kahan chale jate? hum koi mallah hain ki ghaat Dubne lage to naav aage baDha den?
koi pahli baar ganga mai ka kop hua hai ? har saal baaDh aati hai, sab chale jate hain, panDit vasudev yahin rahta hai. mai ko poochh, kab mandir mein pani ghusa hai? ganga bhai har saal aati hai. pahaDithan ke charan pakhaDkar chali jati hai. pahaDi baba ka partap hai!
panDitain makii ki moti roti thapti panDit vasudev ka bhashan sunti rahin. i manush thoDe manega? saas kahti thi—aisan ziddi vasudeva, baap ne sanskrit ki madhyama pariksha mein phel hone par Danta ki ii vipa gaya. ghar se bhaga sidhe pahaDi baba ke paas. sadhu banenge. tola samaj kahte kahte thak gaya, nahin lauta. akhir pahaDi baba ne baDka chela banaya aur kaha—are, bam bhole bhi to biyah kiye the. tab i chalis saal ki umar mein shadi kiya.
e santosh, beta u sab baat chhoD, khana kha le.
panDitain ne baat sanbhal di. kaun thikana, satrah saal ka chhora baap se jhagaD hi jaye. garm khoon hai. ek to i santosh aise hi yajmani ke dhandhe par bhunabhunata hai. us par ramesra ke saath baithkar parti pharti bolta rahta hai.
uktaye panDit vasudev sandhya puja karne mandir mein ghus ge the. raat bhar jhamajham varsha hoti rahi. tez hava ka jhonka aata to panDitain ki kothari mein pani ki bauchhar darvaze ki darar ko bhed jati. ttarr tarr ki avazen aati rahin—lahren garaj rahi theen. pahaDi ghaat se sate kinare ko varsha aur ganga milkar katte chale ja rahe the. pani kinare ki mitti ko apni dhara ke chaku se andar andar katti jati aur kinara katkar chattan ki tarah girta—dhaDam. viran raat mein akeli tez dhaDam ki avaz panDitain ke kanon par dastak deti. panDitain uth baithti. samne khaat par soe santosh par ek nazar Dalkar ashvast hoti aur sone ki koshish karne lag jati.
qarib chaar baje subah oD oD ki avaz sunkar panDitain uth baithi.
santosh kaleja thame ultiyan kar raha tha. jhapatkar panDitain santosh ki peeth ko apni hatheliyon se dabakar baith gai. santosh ulti dabane ki koshish karta, phaDaphDate phephDon ko thamne laga.
mandir mein jage panDit vasudev pratkali ga rahe the. unke gane ki avaz virane mein tez lag rahi thee—
kichhu ne rahal mora haath.
he uudho kichhu ne rahal mora haath.
gokul nagar sagar vrindavan, sun bhel yamuna ghaat
kichhu ne rahal mora haath.
panDit vasudev ko jaga jankar ghabrai panDitain zor se chillai—pahun! panDitain panDit vasudev ko pahun (atithi) kahqar hi bulati thi kyonki uske mayke mein panDit ko sabhi pahun kahqar hi bulate the. badahvas panDit vasudev jab kothari mein ghuse to santosh pani pani chilla raha tha. uske samne ulti phaili thi. panDit vasudev ne panDitain se kaha, ahan hatu! panDitain ke hatte hi panDit vasudev ne apne balishth hathon se santosh ko uthakar charpai par lita diya.
ek chammach pani, panDit ne chammach santosh ke munh mein de diya aur puchha, kitni ulti?
pani se gala bhigte hi santosh kuch samanya hone laga. usne ishare se bataya—ek.
chinta mat karo. bhor hai, Dauktar se dikhakar dava le ayenge.
panDitain hatash bhaav se boli, ahan ke haath joDai chhi, hamra sabke gaam pahuncha dia.
gaanv mein pani nahin hai? sab relve lain par din kaat rahe hain.
hamhun relve lain par din katab.
yahan sab pagla gaya hai.
pagal sahi, jingi ta bachat. akhan ekra dava aain debai, saDak Doob jaise tarkhan?
panDit samjhane ke liye mulayam paD ge, iishvar sahay chhavi, ahan. . .
koi kaam nai det? ratiyo reDiyo mein kahalkaD je ganga ke pani khatra ke nisan se aar upar baiDh jaitei. pahaDi ghaat se sab log bhagal. ahan mala pherait baithal rahu.
kya ho gaya hai sabko? maan, baap, rishta, sambandh par se vishvas hate to samajh mein aata hai ki log svarthi hote ja rahe hain. par i tamkavali, jo sab din bam bhola ka diya khati rahi hai, use bhi bhagvan par vishvas uth gaya hai. kahti hai, koi kaam nahin dega, ganga ki baaDh sabko apne mein samo legi. shivji bhi kaam nahin ayenge? pahaDi baba kaam nahin ayenge ? kaun sa yug chal raha hai—kaliyug. kya ye avishvas aur shanka ka hi yug hai?
panDit vasudev ko apna bachpan yaad aane laga—paDhne mein nikhattu the. pariksha mein phel hone par ghar se bhage the—pahaDi baba ki sharan mein sadhu banne. koi kartab nahin dikhaya unhonne. lekin shiv ne sab kuch de diya. mandir ke pujari bane, ghar grihasthi bas gai. patni, beta, samaj mein pratishtha, kuch bhi to lalsa bachi nahin rahi. koi aur kaam karte to bhi panja to karte hi. ab koi kaam nahin karte hain, sirf puja karte hain aur usi mandir ke chaDhave se hi ghar parivar chal jata hai. kaise vishvas karen ki bhagvan bhakt ke liye kuch bhi nahin karte. baad mein mitti kat rahi hai, vishvas darak jayega, astha bhi katav ko nahin jhel payegi?
theek hai, tamkavali aur santosh relve lain kaimp jana chahte hain, to chhoD auunga. main bhagvan ko chhoDkar nahin jaunga.
thoDi der bakjhak chalti rahi. akhir puja paath sampann kar panDit vasudev panDitain, santosh aur bachhiya ko relve lain kaimp par chhoD aaye the!
relve lain kaimp! na vahan patri thi, na tren chalti thi aur na wo kaimp tha. bees varsh pahle vahan patri thi, aur us par tren dauDti thi—barauni jankshan se simariya ghaat tak. mokama jane ke liye yatri barauni jankshan se tren dvara simariya ghaat pahunchte, stimar se ganga paar kar mokama jate. barauni jankshan aur simariya ghaat par baDi gahmagahmi rahti. kuli aur bhojanalay ka dhandha khoob chalta. stimar aur rel seva diyare ki tarah phaile is ilaqe ke liye suhagin ke karnphul the. ganga par pul bana, relve lain bekar. rel vale patri, slipar sab ukhaDkar le ge. tab se vidhva ki suni maang ki tarah relve lain ki khali zamin paDi hain jo maveshiyon ke liye charagah hai, jahan ber, babul, akvan aur behaya ke jhaaD hain.
relve lain par bane betartib phate tirpal, plastik sheet, tute chhappron, phoos ke machanon ki vajah se kaimp ke ek sire se do kilomitar door dusre sire par pahunchna mushkil tha. logon ne rasta kahan chhoDa tha? sab aasre ek dusre par chaDhe the. gayen, bhains, bail, kutte, bakriyan aur log vahin samaye the. pani barasta to gobar, gu moot, kichaD, sab ekras ho jate aur tab relve lain ki Dhalan par sirf phislan hoti. sare baaDh piDit phisal rahe the—pani, mitti aur hava ka santulan jo bigaD chala tha.
panDit vasudev jab dava lekar kaimp laute to santosh ke dost ramesar ne plastik ke bore ko kholkar tambu taan diya tha. chaar khunta gaDkar lakDi ke do takhte Dalkar charpai bana di gai thi. dava khane ke baad santosh sanbhalane laga tha. ramesar saikil se pahaDithan ke do chakkar lagakar panDit vasudev ka bacha gharelu saman utha laya tha.
saanjh hone se pahle panDit vasudev pahaDithan puja paath ke liye lautna chahte the isliye atirikt satarkata se bole—
kal phir auunga. ab to santosh theek hai.
panDitain kuch nahin boli, ghusse mein bhari rahi. kya bolti—kai baar to kah chuki, lautkar mandir mat jao, i thoDe manenge. akhir panDit vasudev kamar mein khonsi dhoti se rupyon ka ek banDal panDitain ke samne rakh aage baDh ge the.
agle din dopahar Dhalte Dhalte ganga vikral ho uthi aur pahaDithan se ek kilomitar door gupta baandh tinke ki tarah bah gaya. saanp ki tarah gaDhe, nalon ko sarsarate paar karta pani manushya, janvar, kiDe sabko khadeD raha tha. pahle pahaDi ghaat jal mein samaya, phir khet, kheton ke beech mein bani jhompaDiyan aur phir gaanv. gaanv mein bache khuche log relve lain ki taraf bhage. janavron ko uunchi jaghon ka pata nahin tha. phir bhi ve bhagte rahe Dare, sahme, bhaDakte, chinghaD marte. akhir jahan adami dikha, vahin janvar tik ge!
mandir ki siDhiyon par baithe panDit vasudev trahimam trahimam karte rahe. unke kanon mein bhagte logon, janavron ki cheekh aur gaganbhedi haank der tak bhanabhnate rahe. saanjh hote hote pahaDi thaan aur relve lain ke beech chaar kilomitar tak baaDh pasar gai thi. santosh aur panDitain ke surakshit relve lain par pahunch jane se panDit vasudev nihshank ho chale the halanki pahaDithan ka kinara katta chala ja raha tha. pani mandir ki siDhiyon se das haath door rah gaya tha. surya Dubne chala tha. roshni kam hote hi achanak sunepan ka ahsas panDit vasudev mein bhitar tez chhure ki tarah dhans gaya tha. ve ganga ke ubhre pet par Dubte surya ko nistej hote dekhte rahe. unka pura sharir gahre narangi rang mein bhiga dikhai de raha tha. akhir surya ast ho gaya to ve budabudaye, iishvar ichchha.
aur ve puja paath ki taiyari mein lag ge.
gaanv ke paas relve lain ko relve valon ne kaat diya. kaat diya taki relve kauloni par baDhte pani ka dabav kam ho jaye. pura kaimp phate tirpal ki tarah tez andhi mein phaDphaDane laga. kaise jayenge kaimp ke log relve kauloni ke bazar, dava daru namak tel, ann jalavan ke liye?
relve kauloni ke paas relve lain tutne ka andesha tha. relve lain tute iske pahle hi keel gaanv ke paas purani relve lain kaat di gai taki pani ka dabav toot jaye. vahi hua jo relve valon ne socha tha—garahDa, mushahdi, jayangar, rupangar, baro ki zamin ko apne mein samota baaDh ka pani nipaniya barauni gaanv ko paar karta teghDa barauni saDak tak ja dhamka. purani relve lain tapu ban gai thi.
relve lain kaimp par hangama macha tha. blauk aufis se bi०Di०o० sahit kai adhikariyon ko baaDh piDiton ne gher rakha tha. bi०Di०o० logon ko samjha raha tha—
shaant ho jaiye. bari bari se apni baat kahen. hum samasya janenge to samadhan DhoonDh sakte hain.
ghanta DhunDhenge sale, pata nahin hai ki baaDh kitna duःkha deti hai.
har saal barauni blauk mein baaDh aati hai. rilif nahin bantenge, samasya puchhenge, ek naujavan bhaDabhDaya.
i gali galauj se kya hoga, chup raho, dusre ne Danta.
hamen sabse pahle do chapakal chahiye. i baaDh ka pani pikar sabko haiza ho jayega. tisre ne kaha.
usmen to taim lagega, tab tak pani ubalkar pijiye. hum haize ka tika lagvane ka intzaam kar dete hain. bi०Di०o० ne apne ko sanyat karte hue kaha.
pani ubalkar piyen! abhi jalavan kahan se layen?
machis kahan se ayega?
kirasan tel kahan hai?
anek avajon mein ek tikhi avaz ubhri, i sala log rilif mein kamayega ki rilif bantega? i sabka ekke ilaj—lagao juta.
bi०Di०o० ne haath joDe, dekhiye, aapka krodh main samajhta hoon. aap hamein zarurat bata den, hum bharsak intzaam karenge.
bi०Di०o० ne kaghaz qalam sanbhal liya, boliye rayji!
32 varsh ki umr se 20 varsh adhik dikhne vale kamareD rambalak raay sochne lage. koi dhire bolta hai to naujavan kahenge—i to rambalak da stail mein bolta hai.
likhiye, rambalak raay ne apne chipachipaye chehre ko gamchhe se ponchha, kam se kam teen naav, chhah chapakal, dast kai bukhar rokne ki dava, namak, chini, sattu, chivDa, diyasalai, koyala, tirpal, maveshi ke liye bhusa aur tatkal rahat ke liye do hazar logon ke liye jitna roti sattu bhej saken, bhejen. nahin to log, khaskar i baal bachche koi do din se bhukha hai, koi chaar din se—sab phaDaphDate phaDaphDate mar jayenge.
khali phail kholne se nahin hoga. ramesar ne chetavni di, “rilif jaldi bhejiyega nahin to blauk chalana mushkil hoga.
santosh ne baat mein tah lagai, i mat bhuliyega ki bhukkhaD log jab belagam hoga to koi use rok nahin payega.
bi०Di०o० safai dene laga, “pura prashasan tatpar hai, Di०em०, em०pi०, em० el०e० sahab sab lage hue hain. rilif bantne ke liye naav, motarbot, helikauptar sab aa raha hai. begusray havai aDDe par hi rilif ka heDakvartar bana diya gaya hai. . . achchha, hum log chalte hain, dusre gaanv bhi jana hai.
bi०Di०o० apne dal ke saath motarbot ki taraf baDh chale.
do dinon se kaimp ke uupar helikauptar uDte aur laut jate. shayad baaDh ka mugdhkari drishya dekhkar. helikauptar ki avaz sunte hi hazaron vishvas se bhari ankhen akash mein tang jatin. kaimp ka jivan ajib tha. kisanon ki kheti baDi ka kaam thapp tha. jinke maveshi the, ve tairkar ya naav ya matke ki ghiranii se garhaD pahunchte, vahan se tren pakaDkar dalsingasray steshan jate jahan baaDh ke na hone ki vajah se maveshiyon ke liye chara mil jata tha. jinhen koi kaam nahin tha, ve savere hi taash khelne baith jate the. rilif paiket nahin girta, ve vishvas se bhari ankhen balb ki tarah jhat se bujh jati theen. tisre din jab helikauptar guzar raha tha to murari mahto se na raha gaya. khaDe hokar usne jhat se apni lungi uupar utha li.
lo dekho suparghant! sala gharr gharr karta aata hai, dekhkar chala jata hai. are, kitni baar dekhoge ki hum kaise Dube hain.
murari ki harkat se shaant rambalak bhi bhaDak uthe, e murari, yahan sabki maan bahan rahti hain, i sab behudapni nahin chalegi.
to le aao na rilif, neta jee! mukhiya, sarpanch to pahle hi gaanv chhoDkar bhaag. uu bi०Di०o० kahan hai jo list banakar le gaya tha. jao begusray mein khojo.
santosh ukhaD gaya, e murari, nangii se rilif milega? thoDa dhairya vishvas rakho.
kahe ka vishvas, ayan? kis par vishvas? rilif nai milega to nangii karbe karenge.
rambalak ne uttejit ramesar ko dabakar baitha diya aur santosh ko samjhane laga, “e santosh, uska ghussa vajib hai. chalo, abhi begusray chalte hain.
begusray rilif sentar mein baDi bheeD thi. kandhe se kandhe hil rahe the. sena ke do helikauptar khaDe the. rajya sarkar ka ek khilaunanuma havai jahaz khaDa tha! havaiaDDe ke teen kamron vale daftar ke baramde par mezen aur kursiyan lagi thi. jila adhikari khaDe the. zile ke do sansad sadasya aur paanch vidhanasbha sadasya kursiyon mein dhanse bahs kar rahe the. bheeD mein dhakkam mukki karte tinon jab jiladhikari ke paas pahunche to jiladhikari anunay vinay ki mudra mein bol rahe the, dekhiye, rilif paiket parson se bane paDe hain. in paiketon mein rotiyan hain, sattu nahin. aur der hui to saD jayengi. ab in lakhon paiketon ke andar aapke namon ki parchi Dalna sambhav nahin hai. jiladhikari ne haath joDe, yah pratishtha ka parashn nahin hai, praan bachane ka mamla hai. aap sab janapratinidhi hain. . .
haan, janapratinidhi hain, sansad yamuna babu garaj paDe, isi se mere naam ki parchi paiket mein jani chahiye.
vidhayak bhajan sinh ne vyangya baan chhoDa, “ham log ka pashu pratinidhi hain? aapko vot chahiye to hamein bhi vot chahiye. aapka naam jayega to hamara naam bhi jayega.
apka jaye na jaye, mujhe matlab nahin, yamuna babu ne bachav karte hue kaha, Di०em० sahab, rilif ka paisa hum laye hain hamara naam jayega.
nahin jayega to? vidhayak rajo pasvan ne vyangya se puchha.
to rilif bhi nahin bantega. aur suno sale harijan! teri mazal nahin ki mera naam jane se rok de.
hangama ho gaya. donon pakshon ke samarthak ek dusre par toot paDe.
jutamapaijar dekhkar rambalak, ramesar, santosh sann rah ge. kafi der baad pulis bheeD ko niyantrit kar pai. kisi tarah rambalak relve lain kaimp ka naam, jansankhya vaghairah likha gaya. tinon buri tarah thak ge the. bas yahi santosh ki baat thi ki rambalak ke saath bi०Di०o० se chaar naav milne ki parchi, haize ka thoDa sa tika aur dusri davaon ke banDal the.
santosh apne tambu mein lauta to panDitain ne sidhe top daghna shuru kar diya—
netagiri kail bhagel. dosrak chulha par roti senk ke maaD deve karat, baap jivit ay ki nai okar kono phikir ay?
santosh akabka gaya—koyala, kirasan tel sabka intzaam to tha hi, haan, babu ko dekhne nahin ja saka. jane ka sadhan bhi nahin tha. aaj to naav mili hai.
panDitain ki rulai phoot paDi, uu samudr zehn pani ke beech mandir mein. chaar din se koi khabar nain. kekro phikir (fikr) nai chhai.
santosh ne himmat jutakar kaha, kaise dekhne jata mai? ek kos tairna kya khel hai? aaj naav mili hai, jakar le aata hoon pahun (pita) ko. unko kuch nahin hua hoga. abhi steshan par amarpur ka abhay kampaunDar mila tha jo bola ki sirf pahaDi thaan ka mandir bacha hai.
ramesar ke chappu ke zor se Dongi baDhi chali ja rahi thi. chhoti si Dongi mein kamareD rambalak, abhay aur santosh baithe the. tike ke empul, thalajol, evomin, klorostrep kaipsul, spirit, glukoj, diyasalai sattu ke paiket sab Dongi mein bhare the.
pani aur balu ka rasta kate nahin katta hai bhai! o raha mandir suno, panDitji ke nachari gane ki avaz aa rahi hai. rambalak ki baat sunte hi sab chaukanne ho ge.
door se panDitji ki ter dhire dhire saaf sunai dene lagi thee—
naav ke mandir ke paas pahunchte hi santosh ne zor se avaz di, pahun! pahun!, kaun? ki avaz ke saath hi panDit vasudev mandir ke bahar nikal aaye. badan se dhoti bandhe, haath se sumarni, bhavya adhapki daDhi. santosh ko naav se utarne ki koshish karte dekh panDit ji chillaye, naav se mat utro beta, divar toot gai hai.
pahun, aap abhi chaliye, mai din raat roti rahti hai.
kahe roti hai, main yahan theek hoon beta! bam bhola sabki rachchha karte hain, hamari nahin karenge?
nahin pahun, aap chaliye santosh ne prativad kiya, kahin tabiyat kharab ho gai to kaun dekhega yahan?
santosh theek kah raha hai panDiji, rambalak ne zor dekar kaha, aap hamare saath chaliye. hum log bhi rilif bantne mein phanse hain.
nahin beta, yahan bam bhola ki seva kaun karega? jab tak baaDh hai, do chaar din mein khoj khabar le liya karna.
abhay kampaunDar kuch sochte hue bola, “aap haize ka tika to lagva lijiye.
panDit vasudev ne atmavishvas se bhari hansi bikheri, mera tika to bam bhola hai beta! vahi rachchha karenge.
santosh giDgiDane laga, aap chaliye pahun, nahin to mai mujh par bigDegi. aapka sattu khatm ho jayega, ye pani ganda hai. . .
jaise kuch dhyaan aa gaya ho, panDit vasudev muskuraye, “suno santosh, kal jab phir rilif bantne nikalna to mere liye dhoop, agarbatti, salai, namak aur sattu lete aana.
santosh jhat mai ki di hui potli uthakar, potli uchhalne se pahle bola, lapakiye pahun, i potli mein sab kuch hain. aur koi taklif hai to boliye.
panDit vasudev ne potli sanbhalate hue kaha, nahin re, bas mandir mein bahut nagdevta jama ho ge hain. so bach bachake rahna paDta hai, pata nahin kab krodhit ho jayen.
Dongi par baithe sab ko jaise saanp soongh gaya.
kuch kshnon baad abhay kampaunDar ne kshama mangte hue kaha, panDiji, chhota baDi baat! i saanp bichchhu ka koi bharosa hai? iska to subhav katne ka hai, katbe karega. chaliye, naav par baithiye.
haan, panDiji”, kamareD rambalak ne zor dekar kaha, shivji ki puja ganga mai aur naag devta kar lenge. ab to aapko chalna hi paDega.
mujhe kuch nahin hoga rambalak, panDit vasudev ka atmavishvas sahj ho chala tha, sansar mein sare jeev rahte hain. main bhi bhakt, naag devta bhi shiv bhakt. bhakt ek dusre ko nahin katte marte. pichhe palatte hue panDit vasudev ne kaha, santosh, mai ko dhiraj dena. teri mai ka dhiraj jaldi khatm ho jata hai.
ramesar ne baans tirchha karke zamin mein aDaya aur zor lagakar baans ko daba diya. Dongi gahre pani ki taraf pichhe hati. rambalak dusre muhane par se chappu chalane laga. Dongi sidhi simariya hai skool ki taraf baDhne lagi, jahan kuch baaDh piDiton ne sharan le rakhi thi. santosh pichhe muDkar mandir ko dekhta raha. panDit vasudev mandir ke darvaze se ghuse aur mandir ke gahvar jaise andhere mein gum ho ge.
mandir se kafi door nikal aane par bhi santosh ki udasi barakrar thi. chappu chalate hue rambalak ne kaha, santosh, udaas kyon ho, buDhe jaldi nahin badalte. ganga dharmik shraddhaluon ke liye maan hai. hum, tum uske baaDh ki koDe ki maar saal bhar sahlate rahte hain. kahe ki maan hai ye ganga, jiski kokh mein balu bharta ja raha hai. thoDa sa pani wo sah nahin pati, ulich deti hai. nadi maan hoti hai, tab jab wo tumhein sinche. wo sinche bhi kaise, na baandh hamne banaye, na iski kokh ke balu ko saaf kiya. bas ganga mai, ganga mai ka jaap karne se marne ke baad hi svarg milega. jab tak jioge, ganga tumhara jivan nark bana degi. panDiji ka atal vishvas hai, tum nahin hila sakoge. prkriti, paristhiti ya vigyan hi aisi andhi asthaon ko hila sakte hain. ganga ko lekar shanadar naatk ho raha hai. yahan hum log katav se ghire hain. sab kuch to katta chala ja raha hai. pata nahin, kab tak katav chalta rahega. . .
santosh ne dhime se kaha, yah sab theek hai kamareD, par mai. . .
main unhen samjha dunga.
halki barish shuru ho gai thi. jaldi jaldi chappu chalaye jane lage.
abhav, lagatar varsha aur sarkari berukhi ke ajgar ne kaimp ko lapetkar tanna shuru kar diya tha. jo bhi mamuli sa rilif milta use apne apne kshetron mein bantvane ke liye vidhaykon, sansdon mein chhina jhapti machi thi. kuch svyansevi sansthayen madad ke liye aa gai theen. vyapar manDal, bazar samiti, hiradayram goshala, rotari aur layans klab vaghairah thoDi bahut madad kar rahe the. rambalak, ramesar, santosh vaghairah rahat samagri jutakar bantne ke kaam mein jute the taki log himmat na haren. pit bhi haize ne mahamari ka roop le liya tha. asamayik rudan pret ki tarah manDrata rahta. kab kaun marega, koi nahin janta tha ki mrityu kiske darvaze par dastak de degi.
savere se santosh nikal gaya tha. bazar samiti valon ke paas rilif samagri lene gaya tha. bazar samiti ka adhyaksh lagta tha kai phutabaulon se bana tha. is vishal kaya se aisi vinamr surili avaz nikalti thi ki wo adami filmi lagne lagta tha. bazar mein sari jinson ke bhaav asman chhu rahe the. samanya dinon mein bhusa tokre ki maap se bikta tha, achanak taulkar becha jane laga tha. 16 rupe ka chalis kilo. kirosin tel sarson ke tel ki tarah, sarson ka tel ghi ki tarah bikne laga tha. bazar samiti ne chaar bore chivDa, ek kartun diyasalai relve lain kaimp ke liye diya tha. log chaDhte bhavon ko lekar pratirodh ki soch bhi nahin sakte the, kisi tarah zinda rahna hi baDi baat thi. ghussa kabhi kabhi badli ke beech se chhitak paDta tha, jab koi sarkari adami nazar aa jata tha.
santosh saman Dongi se utarvakar kamareD rambalak ke havale kar kahne laga, kamareD, bahut bhookh lagi hai, kuch khakar aata hoon, tab tak kaimp mein rilif bantne ki khabar kar dijiye.
haan haan, jao, sabere se bhukhe ho.
santosh, ramesar ke saath apni chholadari ko or chal paDa. chholadari ke bahar se usne avaz di, “mai, kuch khana de do.
koi avaz nahin aai to wo andar ghusa. panDitain ka bhari sharir pasine se lathpath tha. gora chehra ukhDe laal rang ka ho gaya tha. panDitain leti leti ghisatkar darvaze ki or baDhne ki koshish kar rahi thi. puri chholadari mein dast, ulti ki badbu phaili thi. santosh sann rah gaya, bahut mushkil se uske munh se avaz nikli—
wo ramesar ki or muDa, ramesar, tum jaldi se abhay kampaunDar aur kamareD ko lekar aao! main mai ko dekhta hoon.
usne namak aur chini milakar sharbat banaya aur panDitain ko chammach se pilane laga. gala tar hone ke baad panDitain ne dhime se kaha, beta, i gandgi. . .
santosh turant bahar aa gaya, tezi se jakar ramsah ki vidhva bahan gangiya ko bula laya. donon ne milkar chholadari ki safai ki. panDitain ke kapDe badalvakar charpai par lita diya. mai ke paas baithe santosh ke andar ashanka ki andhi chal rahi thi—mai bachegi ki nahin? kaimp mein atharah log haize se mar chuke the. haize ka tika bhi to pura nahin mila tha ki sab ko tika lagaya ja sakta. panDitain ne phir ulti ki. gangiya safai karne lagi. tabhi bahar se kamareD rambalak ki avaz aai. saath mein abhay kampaunDar bhi tha. abhay ne jhatpat ulti rokne ki sui panDitain ko laga di.
abhi isse inko thoDi neend bhi aa jayegi aur ulti bhi ruk jayegi. par haalat theek nahin hai, glukoj ka pani chaDhana hoga.
nahin. panDitain ne jhatke se kaha, santosh, tum panDiji ko bula do, bas. . .
rambalak ne santosh ko bahar nikalne ka ishara kiya. bahar aate hi usne kaha, dekho, tum aur ramesar Dongi lekar panDiji ko lene chale jao. main pani chaDhane ka saman, dava lane kisi ko bhejta hoon, Dauktar to ayega nahin, sab Dauktron ke yahan baDi bheeD hai. sarkari aspatal jakar rogi mar sakta hai, bach nahin sakta. abhay yahin rahega. bas sab kaam jaldi karo.
ramesar aur santosh bhage Dongi ke paas. teen Dongiyan bandhi theen. ek Dongi mein donon savar hokar jaldi jaldi baans aur chappu se Dongi khene lage.
santosh ki ghabrahat bahut baDh gai thi. aise bhi tezi se chappu chalane se wo haanph raha tha. agar uttar ya dakshin naav ko le jana ho aur tez purbai bah rahi ho to naav ko sanbhalana mushkil hota hai. umas se chipchipa aaye pasine ne uski haalat aur kharab kar rakhi thi. uski is haalat ko dekhkar ramesar ne toka, e santosh, pahunchne mein hi itni taqat mat laga do ki lautne ki taqat hi na bache. ab to mandir aane vala hai. dhime chalo ya phir tum chappu chalana chhoD do. main dhire dhire Dongi khe le jaunga.
Dongi jaise hi mandir ke paas pahunchi, santosh ki besabri baDh gai. Dongi mandir se qarib pachas gaj door thi tabhi wo zor zor se panDiji ko avaz dene laga—
pahun!—pa ऽऽऽ hun, pa ऽऽऽ hun! santosh ki tez surili avaz us viran jal prantar mein door door tak ja rahi thi. mandir ke andar se koi avaz nahin aai to santosh ke mathe par ashanka aur badahvasi se aur pasina ubhar aaya. ramesar ka chappu tez ho gaya. lekin beech pani mein mandir hone se lahren jo gulget bana rahi theen, iske karan Dongi ko mandir ke paas le jane mein kathinai ho rahi thi. santosh ka dhairya chukne laga tha.
pahun! boliye na pahun! mai ko haiza ho gaya hai.
mandir se koi javab nahin aaya, to wo bhare gale se ramesar se sirf itna bol paya, ramesar, pahun pahun nahin. . .
aur santosh ki rulai phoot paDi. kaimp ki anek mauton mein santosh sabse pahle laash jalane mein shamil ho jata tha aur dhairya banaye rakhta tha.
Dongi jaise hi mandir ke ahate ki tuti divar se sati, santosh chhapak se pani mein kood gaya aur mandir ke darvaze ke paas tezi se pahuncha aur vahin patthar ki tarah, peD ki tarah jaD ho gaya.
mandir ke andar panDit vasudev ki laash paDi thi. laash se aisi tez badbu nikal rahi thi ki vahan khaDa hona bhi mushkil tha. panDit vasudev ka gora chitta badan nila paD gaya tha.
santosh ki haalat dekh, ramesar ne Dongi se chhota langar uthakar mandir ki ti divar par phenka. langar ke aDte hi ramesar kudkar mandir ke darvaze par aa gaya. ramesar ne panDit vasudev ka panja pakaDkar hilane ki koshish ki, tab bhi laash kaise harkat karti?
chalo, inko bahar nikalen. ramesar ne kaha aur dhamm se mandir ke andar. jaise hi usne panDit vasudev ki gardan ke niche haath lagaya ki samne nazar paDi aur wo zor se chillaya, saanp!
teen saanp phan tane paDe the. ramesar ek hi chhalang mein bahar aa gaya.
“panDiji ko saanp ne hi kata hai. dekhte ho pura sharir zahr se nila ho gaya hai. kahta wo chappu lane baDh gaya.
ramesar ne chappu santosh ko thamaya aur bola, “main inki laash ko paanv ki taraf ye pakaDkar pichhe khinchta hoon, agar koi saanp aage baDhe to chappu se uske phan par hi chot karna!
panDit vasudev ki bhari laash ko ramesar taang pakaDkar pichhe ghasitne laga. tabhi ek saanp aage sarasraya. ramesar ki baghal mein khaDe chaukas santosh ne hava mein lahrata chappu saanp ke phan par de mara. kuchla saanp tezi se aage baDha to usne saanp ke sharir ko chapp se kaskar chaanp diya. reeDh ke tutte hi saanp ruk gaya. dhamm se santosh ne uske phan par dobara vaar kiya, phir kaskar chappu dabane laga taki phan puri tarah kuchal jaye. baqi donon sanpon ko bilbilate dekh ramesar chillaya, dekhana, ve donon bhi phan kaaDh chuke hain. aur dauDkar wo dusra chappu naav se utha laya. donon sanpon ko nikalte dekh santosh ne phir prahar kiya. ek saanp ke to munh par chappu laga, wo poonchh patakne laga. ramesar jab tak jagah banakar tisre saup par vaar karta, wo tezi se sarsarata pani mein utar gaya. dusre saanp ko marne ke baad ramesar ne ghaur se mandir ke andar jhanka—shayad koi aur saanp ho. par koi aur nahin tha. donon ne milkar kisi tarah panDit vasdev ki durgandh deti laash ko Dongi mein lada aur chappu chalane lage. baar baar sanson ko kaste, taki kam se kam durgandh sahni paDe.
relve lain kaimp ke asthayi ghaat par Dongi ke lagte hi shor mach gaya—panDiji mar ge! saanp ne kata! pata nahin kab mare! sathiyon se ghire kamareD rambalak ne lapakkar santosh ko sanbhala, santvna ki thapki dete hue kaha, “santosh, dhiraj rakhna. chachi ki haalat mein sudhar hai. . . ramesar, tum log laash uthakar lete aao.
santosh ki ankhen virane mein kuch khojti rahin, jaise usne rambalak ki baat hi nahin suni ho. chappu chalate chalate sharir itna thak gaya tha jaise wo nashe mein ho aur use sari chizen ghumti nazar aa rahi theen.
kamareD rambalak ke sahare chalta santosh aur uske pichhe laash uthaye log jab chholadari pahunche to karuna se bhigi ankhen sitaron bhari raat ki tarah chholadari pe jhuk aai theen. santosh chholadari ke bahar hi baith gaya. rone dhone ki tez avaz sunkar panDitain ne puchha, gangiya, i rona dhona?
chachi, panDiji. . . gangiya ki baten rudan mein Doob gain.
ghisatti panDitain chholadari ke munh par aai aur laash dekhte hi phukka markar ro paDi, re santoshva, i ki bhel re. . .
rambalak ke haath ke ishare se yantrvat santosh aage baDha—man ko tasalli dene ke liye. panDitain ne santosh ka haath jhatak diya, la, hamar pahun ke la, pahun?
avak santosh dhamm se zamin par baith gaya aur donon hatheliyon se apni chhati ko dabane laga—an aan
use tez ultiyan aa rahi theen, jaise laash ki durgandh uske por por mein bas gai ho.
dhire dhire panDitain ki chitkar ki jagah, shaant ansu ki bunden rah gain, jaise chitkar us jal prantar mein gum ho gai ho.
स्रोत :
पुस्तक : शताब्दी की कालजयी कहानियाँ (खंड 3) (पृष्ठ 355)
Click on the INTERESTING button to view additional information associated with this sher.
OKAY
About this sher
Close
rare Unpublished content
This ghazal contains ashaar not published in the public domain. These are marked by a red line on the left.
OKAY
You have remaining out of free content pages.Log In or Register to become a Rekhta Family member to access the full website.
join rekhta family!
You have exhausted your 5 free content pages. Register and enjoy UNLIMITED access to the whole universe of Urdu Poetry, Rare Books, Language Learning, Sufi Mysticism, and more.