(युधिष्ठिर-भीष्म संवाद, ऊँ महाभारत', जनकप्रसंग अनुशासनपर्वसँ)
बाबा!
शान्ति पर्व के बादे
मन विविध प्रश्न के मादे
भेल अछि प्रश्न अनेकहु ढंग
उत्तर केवल जनक प्रसंग
आब ई मोन जेना औंटाय
जिगेसा बरबस बढ़ले जाय।
जनकजी देह अछैत विदेह
जाइत ओ स्वर्गहु छला सदेह
केहन परिपाटी खान आ पान
धरा पर मिथिला स्वर्ग समान।
ओ धरा केहन विपुला थिक
जनकक धाम धन्य मिथिला थिक
भाषा मातु मैथिली मान
मैथिलक जीहेपर तमाम।
मैथिली मिथिलाक मादेँ कहितहुँ
मैथिलक ठाठ-बाट किछु बुझितहुँ
गरिमा निश्चय ओतक महान
जतऽ राजा तँ, जनक समान।
राजा आबथु-जाथु जगतमे, संख्यक लाख-करोड़
मुदा जनक मिथिलहिमे होइ छथि, कहथि शास्त्र निचोड़
धाम होअय नहि मिथिला सन के, यद्यपि ठाम अनेक
माय जिनक छथि धन्य मैथिली, सुनू मैथिलक टेक।
पएरमे पनही, माथ पर पाग
छः टा तानी, चौबन ताग;
कोकटी धोती, बटुआ संग
फरिछा कऽ कऽ, बाजक ढंग।
हाथ सरौता, मुँहमे पान
उत्तम खेती, भीख निदान;
बटुकहु करथि वेद के पाठ
देखब दुर्लभ मैथिल ठाठ।
सजल साँची, मुठिया टीक
हे यउ युधिष्ठिर, मिथिला थिक॥
पाहुन आबथि, पाहुन जाथि
ठाँओं देखि लछमीअहु लजाथि;
आयल जाओ आ बैसल जाओ
करबध आग्रह अपरूप भाओ।
जुनि पूछू तिरहुतिया राग
छौंकल जमाइनेँ पटुआ साग;
झोरगर बड़ी, तरल बऽड़
अहगर कऽ घी, भातहि पर।
कुच्चा, फाड़ा, आम अचार
छप्पन भोगक भेल सचार;
दहीक अथरा टाँगले सीक
हे यउ युधिष्ठिर, मिथिला थिक॥
छोटहु काजमे बड़का भोज
भोज काजमे कोनो ने ओज;
सजबी दही, नन्हकी धान
गमगम चूड़ा, दूध-मखान।
खाजा-लड्डू, मालदह आम
आ रसगुल्ला छोड़बय घाम;
करु मूड़ी जुनि, मटकूरक तऽर
नहि तँ दही नाकहि पर।
एतबहिसँ नहि मानल जायब
ऊठब, पान-सुपाड़ी खायब;
थकय ने बारीक हर्ज कथिक
हे यउ युधिष्ठिर, मिथिला थिक॥
ललका आलू माटिक तऽर
सब फरकारी टाटहिं पर;
भमल तीर्थ, नहि फिकिर तकर
घरे-घर गोसाउनिक घर।
रक्षा-बन्हन, चौठी चान
देव-उठान, ऊठू भगवान;
कातिक-माघ मास स्नान
सामा पाबनि, आयल लबान।
चूड़ा-छाल्ही, आ टारा घीक
हे यउ युधिष्ठिर, मिथिला थिक॥
नाक छूरी सन, डोका आँखि
नूआ अनमन बगुला पाँखि;
पान पात सन पातर ठोर
बिहुँसि देथि तँ भऽ गेल भोर।
दाड़िम दाँत, मुँहमे पान
बन दऽ सोनित, सीकीक वाण;
मास माझ उन्नैस उपास
तञो नञि कौखन मुँह उदास।
माताक रूप एहन सन नीक
हे यउ युधिष्ठिर, मिथिला थिक॥
भल गर्भहिं देह वक्र भऽ गेल
बापकेँ त्रुटि बुझाइए देल।
भोथ कएल मन मोहक चक्र
तत्त्वक पण्डित, अष्टावक्र॥
शिव शंकर छोड़ि सकथि कैलास
नहि संभव छूटय मिथिलावास।
रावण के देलनि लाथ लगाय
पलथा लेलनि ठाम खसाय॥
जँ हरबाह लागनि के धरय
सीताकेँ उपजा कऽ छोड़य।
श्रुति पुरुष-नारि केर ठोरहिं पर
अछि वेद तऽर, व्यवहार ऊपर॥
बरु केहनहु परम पुरुष श्रीराम
मिथिला छोड़बय हुनकहु घाम।
चर-अचर मैथिल निर्भीक
हे यउ युधिष्ठिर, मिथिला थिक॥
(yudhishthir bheeshm sanvad, uun mahabharat, jankaprsang anushasanaparvasan)
baba!
shanti parv ke bade
man vividh parashn ke made
bhel achhi parashn anekahu Dhang
uttar keval janak prsang
aab ii mon jena auntay
jigesa barbas baDhle jaay.
janakji deh achhait videh
jait o svargahu chhala sadeh
kehan paripati khaan aa paan
dhara par mithila svarg saman.
o dhara kehan vipula thik
jankak dhaam dhanya mithila thik
bhasha matu maithili maan
maithilak jihepar tamam.
maithili mithilak maden kahitahun
maithilak thaath baat kichhu bujhitahun
garima nishchay otak mahan
jatऽ raja tan, janak saman.
raja abathu jathu jagatme, sankhyak laakh karoD
muda janak mithilahime hoi chhathi, kahathi shaastr nichoD
dhaam hoay nahi mithila san ke, yadyapi thaam anek
maay jinak chhathi dhanya maithili, sunu maithilak tek.
perme panhi, maath par paag
chhः ta tani, chauban taag;
kokati dhoti, batua sang
pharichha kaऽ kaऽ, bajak Dhang.
haath sarauta, munhame paan
uttam kheti, bheekh nidan;
batukahu karathi ved ke paath
dekhab durlabh maithil thaath.
sajal sanchi, muthiya teek
he yau yudhishthir, mithila thik॥
pahun abathi, pahun jathi
thanon dekhi lachhmiahu lajathi;
aayal jao aa baisal jao
karbadh agrah aprup bhao.
juni puchhu tirahutiya raag
chhaunkal jamainen patua saag;
jhorgar baDi, taral baऽDa
ahgar kaऽ ghi, bhatahi par.
kuchcha, phaDa, aam achar
chhappan bhogak bhel sachar;
dahik athra tangale seek
he yau yudhishthir, mithila thik॥
chhotahu kajme baDka bhoj
bhoj kajme kono ne oj;
sajbi dahi, nanhki dhaan
gamgam chuDa, doodh makhan.
khaja laDDu, maldah aam
aa rasgulla chhoDbay ghaam;
karu muDi juni, matkurak taऽra
nahi tan dahi nakahi par.
etabahisan nahi manal jayab
uuthab, paan supaDi khayab;
thakay ne barik harj kathik
he yau yudhishthir, mithila thik॥
lalka aalu matik taऽra
sab pharkari tatahin par;
bhamal teerth, nahi phikir takar
ghare ghar gosaunik ghar.
raksha banhan, chauthi chaan
dev uthaan, uuthu bhagvan;
katik maagh maas snaan
sama pabani, aayal laban.
chuDa chhalhi, aa tara gheek
he yau yudhishthir, mithila thik॥
naak chhuri san, Doka ankhi
nua anman bagula pankhi;
paan paat san patar thor
bihunsi dethi tan bhaऽ gel bhor.
daDim daant, munhame paan
ban daऽ sonit, sikik vaan;
maas maajh unnais upaas
tano nani kaukhan munh udaas.
matak roop ehan san neek
he yau yudhishthir, mithila thik॥
bhal garbhahin deh vakr bhaऽ gel
bapken truti bujhaiye del.
bhoth kel man mohak chakr
tattvak panDit, ashtavakr॥
shiv shankar chhoDi sakathi kailas
nahi sambhav chhutay mithilavas.
ravan ke delani laath lagay
paltha lelani thaam khasay॥
jan harbah lagani ke dharay
sitaken upja kaऽ chhoDay.
shruti purush nari ker thorahin par
achhi ved taऽra, vyvahar uupar॥
baru kehanahu param purush shriram
mithila chhoDbay hunakahu ghaam.
char achar maithil nirbhik
he yau yudhishthir, mithila thik॥
(yudhishthir bheeshm sanvad, uun mahabharat, jankaprsang anushasanaparvasan)
baba!
shanti parv ke bade
man vividh parashn ke made
bhel achhi parashn anekahu Dhang
uttar keval janak prsang
aab ii mon jena auntay
jigesa barbas baDhle jaay.
janakji deh achhait videh
jait o svargahu chhala sadeh
kehan paripati khaan aa paan
dhara par mithila svarg saman.
o dhara kehan vipula thik
jankak dhaam dhanya mithila thik
bhasha matu maithili maan
maithilak jihepar tamam.
maithili mithilak maden kahitahun
maithilak thaath baat kichhu bujhitahun
garima nishchay otak mahan
jatऽ raja tan, janak saman.
raja abathu jathu jagatme, sankhyak laakh karoD
muda janak mithilahime hoi chhathi, kahathi shaastr nichoD
dhaam hoay nahi mithila san ke, yadyapi thaam anek
maay jinak chhathi dhanya maithili, sunu maithilak tek.
perme panhi, maath par paag
chhः ta tani, chauban taag;
kokati dhoti, batua sang
pharichha kaऽ kaऽ, bajak Dhang.
haath sarauta, munhame paan
uttam kheti, bheekh nidan;
batukahu karathi ved ke paath
dekhab durlabh maithil thaath.
sajal sanchi, muthiya teek
he yau yudhishthir, mithila thik॥
pahun abathi, pahun jathi
thanon dekhi lachhmiahu lajathi;
aayal jao aa baisal jao
karbadh agrah aprup bhao.
juni puchhu tirahutiya raag
chhaunkal jamainen patua saag;
jhorgar baDi, taral baऽDa
ahgar kaऽ ghi, bhatahi par.
kuchcha, phaDa, aam achar
chhappan bhogak bhel sachar;
dahik athra tangale seek
he yau yudhishthir, mithila thik॥
chhotahu kajme baDka bhoj
bhoj kajme kono ne oj;
sajbi dahi, nanhki dhaan
gamgam chuDa, doodh makhan.
khaja laDDu, maldah aam
aa rasgulla chhoDbay ghaam;
karu muDi juni, matkurak taऽra
nahi tan dahi nakahi par.
etabahisan nahi manal jayab
uuthab, paan supaDi khayab;
thakay ne barik harj kathik
he yau yudhishthir, mithila thik॥
lalka aalu matik taऽra
sab pharkari tatahin par;
bhamal teerth, nahi phikir takar
ghare ghar gosaunik ghar.
raksha banhan, chauthi chaan
dev uthaan, uuthu bhagvan;
katik maagh maas snaan
sama pabani, aayal laban.
chuDa chhalhi, aa tara gheek
he yau yudhishthir, mithila thik॥
naak chhuri san, Doka ankhi
nua anman bagula pankhi;
paan paat san patar thor
bihunsi dethi tan bhaऽ gel bhor.
daDim daant, munhame paan
ban daऽ sonit, sikik vaan;
maas maajh unnais upaas
tano nani kaukhan munh udaas.
matak roop ehan san neek
he yau yudhishthir, mithila thik॥
bhal garbhahin deh vakr bhaऽ gel
bapken truti bujhaiye del.
bhoth kel man mohak chakr
tattvak panDit, ashtavakr॥
shiv shankar chhoDi sakathi kailas
nahi sambhav chhutay mithilavas.
ravan ke delani laath lagay
paltha lelani thaam khasay॥
jan harbah lagani ke dharay
sitaken upja kaऽ chhoDay.
shruti purush nari ker thorahin par
achhi ved taऽra, vyvahar uupar॥
baru kehanahu param purush shriram
mithila chhoDbay hunakahu ghaam.
char achar maithil nirbhik
he yau yudhishthir, mithila thik॥
स्रोत :
पुस्तक : अक्षर निर्क्षर (मैथिली काव्य-संग्रह) (पृष्ठ 59)
रचनाकार : बुद्धिनाथ झा
प्रकाशन : क्रिएटिव कैम्पस प्रकाशन, हैदराबाद
संस्करण : 2015
Additional information available
Click on the INTERESTING button to view additional information associated with this sher.
rare Unpublished content
This ghazal contains ashaar not published in the public domain. These are marked by a red line on the left.