फूले काँसन ते ख्यालयि,
घुँघुवार बार मुँहुँ चूमयिं।
बछिया-बछरा दुलरावयि,
सब खिलि-खिलि, खुलि-खुलि ख्यालयि।
बारू के ढूहा ऊपर,
परभातु-अयिसि कसि फूली!
पसु पंछी मोहे-मोहे
जंगलु मा मंगलु गावयिं।
बरसायि सतऊ गुनु चितवयि
कँगला किसान की बिटिया।
तितुली के पाछे दउरयि
थकि-थकि कयि ल्वाटयि-प्वाटयि;
लुकि-छपि कयि ब्यरझरियन मा
तित्तुर के बच्चा पकरयि।
रोटी का कउरु चलावयि,
कबरा कुतवा ललचावयि;
पीठी पर बिल्लो रानी
न्यउरा ते खीसयि काढ़यिं।
लरिकईं क पूर खजाना
कँगला किसान की बिटिया।
भ्वरहरे जगि वह आवयि,
टिल्लन पर बेनि बजावयि।
सब गोरु पाछें दउरयिं,
फिर चाटयिं, चुकरयिं, हुँकरयिं,
द्याखतयि पुँछारी नाचयिं,
ताल दयि मुरइला उछरयिं।
साधे सनेहु की जउरी,
जर-चेतन बाँधे घूमयिं।
बन-कन्या-असि किलकारयि
कँगला किसान की बिटिया।
जब आगि भरी आँखिन ते
सबिता दुनिया का द्याखयिं,
दस दिसि ते बादर दउरयिं
भरि करियारी के फीहा;
मुँह झाँपि लेयिं द्यउता का—
कुम्हिलाय न कहूँ कुँआरी;
जब रिमिक झिमिकि झरि लागयि,
बिरवा तकि छतुरी तानयिं,
कुस डाभन ऊपर पनपयि
कँगला किसान की बिटिया।
दुइ घरी राति बीते पर
वह नदी-तराई घूमयि।
म्यढ़की मछरी तकि-जकि कयि,
गुनगनि-गनि गीतु सुनावयिं।
मँझरा के बीच मड़य्या
वह ऊँचा-खाली दउरयि,
जुगुनू पियार के मारे
ग्वाड़न तर दिया जरावयिं।
वह चली जाय निःकंटक
कँगला किसान की बिटिया।
पयिरा पर पउढ़ी-पउढ़ी,
वह चितवइ चाकु चँदरमा
मुसक्यायिं रूपु छबि छकि छकि
प्रेम की अरघ अँजुरी भरि,
भ्याटयिं अकास ते तारा—
दुगनायि दिपित देंही की।
बप्पा के तप की वेदी,
अम्मा की दिया—चिरय्या
धनवान की द्वासरि दुनिया
कँगला किसान की बिटिया।
phule kansan te khyalayi
ghunghuvar baar munhun chumayi
bachhiya bachhra dulravayi
sab khili khili, khuli khuli khyalayi.
baru ke Dhuha uupar
parbhatu ayisi kasi phuli
pasu panchhi mohe mohe
jangalu ma mangalu gavayin.
barsayi satau gunu chitavayi
kangla kisan ki bitiya.
tituli ke pichhe daurayi
thaki thaki ke lvatayi pvatayi
luki chhipi ke byajhariyan ma
tittur ke bachcha pakarayi.
roti ka kavaru chalavayi
kabra kutva lalchavayi
pithi par billo rani
nyaura te khisayi kaDhayi.
larikiin ka pura khajana
kangla kisan ki bitiya.
bhvahre jagi wo avayi
tillan par beni bajavayi
sab goru pachhe dauryin
phirchatayin, chakurayin, hunkarayin.
dyakhatayi punchhari nachyin
taal dayi muraila uchharyin
sadhe sanehu ki jauri,
jar chetan bandhe ghumayi.
ban kanya as kilkarayi
kangla kisan ki bitiya.
jab aagi bhari ankhin te
sabita duniya ka dyakhatayi
das disi te badar daurayi
bhari kariyari ke phiha.
munh jhanpi leyin dyauta ka—
kumhlayi na kahun kunvari;
jab rimik jhimik jhari lagayi
birva taki chhaturi tanayi.
kus Dabhan uupar panapayi
kangla kisan ki bitiya.
dui ghari rati bite par
wo nadi tarai ghumayi
myaDhki machhri taki jaki kayi
gun gani gani geet sunavayi.
manjhara ke beech maDayya
wo uncha khali daurayi
jugunu piyaru ke mare
gvaDan tar diya jaravayin.
wo chali jaay nihkantak
kangla kisan ki bitiya.
payira par pauDhi pauDhi
wo chitavai chaku chandarama
musakyayi rupu chhabi chhaki chhaki
prem ki aragh anjuri bhari.
bhyatayin akas te tara—
dugunayi dipit dehin ki
bappa ke tap ki vedi
amma ki diya chiraiya.
dhanvan ki dvasari duniya
kangla kisan ki bitiya.
phule kansan te khyalayi
ghunghuvar baar munhun chumayi
bachhiya bachhra dulravayi
sab khili khili, khuli khuli khyalayi.
baru ke Dhuha uupar
parbhatu ayisi kasi phuli
pasu panchhi mohe mohe
jangalu ma mangalu gavayin.
barsayi satau gunu chitavayi
kangla kisan ki bitiya.
tituli ke pichhe daurayi
thaki thaki ke lvatayi pvatayi
luki chhipi ke byajhariyan ma
tittur ke bachcha pakarayi.
roti ka kavaru chalavayi
kabra kutva lalchavayi
pithi par billo rani
nyaura te khisayi kaDhayi.
larikiin ka pura khajana
kangla kisan ki bitiya.
bhvahre jagi wo avayi
tillan par beni bajavayi
sab goru pachhe dauryin
phirchatayin, chakurayin, hunkarayin.
dyakhatayi punchhari nachyin
taal dayi muraila uchharyin
sadhe sanehu ki jauri,
jar chetan bandhe ghumayi.
ban kanya as kilkarayi
kangla kisan ki bitiya.
jab aagi bhari ankhin te
sabita duniya ka dyakhatayi
das disi te badar daurayi
bhari kariyari ke phiha.
munh jhanpi leyin dyauta ka—
kumhlayi na kahun kunvari;
jab rimik jhimik jhari lagayi
birva taki chhaturi tanayi.
kus Dabhan uupar panapayi
kangla kisan ki bitiya.
dui ghari rati bite par
wo nadi tarai ghumayi
myaDhki machhri taki jaki kayi
gun gani gani geet sunavayi.
manjhara ke beech maDayya
wo uncha khali daurayi
jugunu piyaru ke mare
gvaDan tar diya jaravayin.
wo chali jaay nihkantak
kangla kisan ki bitiya.
payira par pauDhi pauDhi
wo chitavai chaku chandarama
musakyayi rupu chhabi chhaki chhaki
prem ki aragh anjuri bhari.
bhyatayin akas te tara—
dugunayi dipit dehin ki
bappa ke tap ki vedi
amma ki diya chiraiya.
dhanvan ki dvasari duniya
kangla kisan ki bitiya.
स्रोत :
पुस्तक : पढ़ीस ग्रंथावली (पृष्ठ 100)
संपादक : डॉ. रामविलास शर्मा, युक्तिभद्र दीक्षित
रचनाकार : बलभद्रप्रसाद दीक्षित 'पढ़ीस'
प्रकाशन : उत्तर प्रदेश हिन्दी संस्थान, लखनऊ
संस्करण : 1998
Additional information available
Click on the INTERESTING button to view additional information associated with this sher.
rare Unpublished content
This ghazal contains ashaar not published in the public domain. These are marked by a red line on the left.