काका, तुमते का कही फेरि,
यह चाक किहानी आजु केरि?
हयि बड़ा अजूबा, बड़यि मजा,
सुनतयि रहि जइहउ हेरि-फेरि।
मरघटियन ऊपर भरी भीर,
छा-सात जनाउर आये हयिं।
हयिं हाँथ-ग्वाड़ अउ मूड़उ हयिं।
टप्पा आँखिन पर छाए हयिं।
काकनि हम कँधई ते पूँछ्यन
उनकी पूँछइ को काटि लिहिसि?
अंगरेजु आयि सरकार जउन।”
कहि कयि हमका रपटाइ दिहिसि
काका, का अइस्यन बात आयि?
यह जाति फिरङ्गी मनइन की!
महिरावन की बिटिया अउ
बाँदर ते भयि पइदायिसि इनकी?
काका, दुइ-तीनि लढ़ी—अयिसी
मुलु उनमा पहिया चारि-चारि,
का मोटूकाटयि यिहे आयि?
छुवतयि तुरतयि भर्रायि उठीं।
ठाकुर जब प्वात असूल करयिं,
बंदूकु-दुनारी धरी रहयि;
मुलु सह्यबन तीर तीनि वइसी,
दुइ हाहाहूती देखि परयिं।
वह याक म्यहरिया जानि परयि
का, मर्दु-अयिसि, ढहनारु अयिसि!
कंजी-कंजी, हाँ, गोरि-गोरि,
का जानी काका कयिसि-कयिसि!
वह मूड़ु, फ्यकारे घूमति हयि
सब अंगु उघारे झूमति हयि;
वह कूद-कुदक्का ख्यालति हयि!
व्हढ़नी गलजिंदा डारे हयि।
हयि याक छोलदारी संघयि,
टिल्लन पर तउने तानि दिहिनि;
दुइ कुत्ता बड़के बाघु आयिस
द्यखतयि द्याखति रपटाय लिहिन।
काका, उइ ल्वखरिउ खायि लिहिन!
भूँजिनि टिकठी के बाँसन ते!
अधमरी रहयि अधजरी किहिनि,
झर्सी झारी कुस-कॉसन ते।
बखतयि बक च्वाँचयि मारि-मारि
पर झारि-झारि पटनारु' किहिनि;
चंदी चाचा के चाफँद मा
दस-बीस मुरयिला मारि लिहिनि।
काका, जब आयिं निसाचर यी
तब इनकी सींगयि कहाँ गयीं?
तुम कहति रहउ महिखासुर के
कुरँबा का अयिस रूप आयी।
पँच-पेड़वन तीर तलइय्यन मा
मछरी पकरायिनि दुई झउआ।
भूँजिनि, खायिनि, बाँटिनि चूँटिनि
कुछु पायि गवा छोटका नउआ।
छोटकवा लरिकवा साथ रहयि,
उहु आपु-आपु घिघियायि लाग;
कबरा कुतवा कुत्तन का देखिसि,
पोयिं-पोयिं पिपिहायि लाग।
उइ ठीक दुपहरी मा लउटे
तंबू भीतर तनियायि दिहिनि;
काकनि, उयि खायिनि सात दाउँ,
फिरि खायि लिहिन, फिरि खायि लिहिनि।
सँझवतिया आयी बड़ी झील मा
डलयी की डोंगिया डारिनि;
पयिरिनि-पयिरायिन, नाउ-न्यवारा
खेलि-खेलि का किलकारिनि।
सिट्टी-पपिहरा बजायिन मानुउँ
रोयि-रोयि का कुछु गायिनि।
कस याक-याक का पकरि-पकरि;
म्यहरिन्दो उचकि-उचकि नाचीं!
भरि-भरि स्वनहुले गिलासन मा
बोतल का पानी खोलि-खोलि।
दयि दिहिनि तपउना जानि परयि,
गिटि-पिटि-गिटि-पिटि कुछु बोलि-बोलि।
भोगई की भूड़न पर आये,
तब याक अयिसि बटिया पारिनि;
कँधई सरऊ के मुँहिं मा, बोतल
का पानी, उँडिलाय दिहिनि।
काका, कँधई तौ कँधई हयिं,
उयि किरिहटान कयिसे ह्वयि हयिं?
उनके लरिका, बिटिया, महतारी,
कयिसे धरमु छाँड़ि द्याहयिं?
जब लागि ज्वँधैया अथवयि, हन्नी,
पँच-भिट्ठन ऊपर आयीं;
मोटरयि किहिनि कुछु घर्र-घर्र
अयिसी आयीं, वयिसी आयीं।
सीसा की हँड़िया-अयिसी कुछु
उयि आपुयि रूपु बरयि लागीं;
मोटर अस जानि परयि भाजी;
अब हे भाजीं, अब हे भाजीं।
जो जयिस रहयि, तिहिका तयिसयि
फिरि साह्यब बकसीसयि बाँटिनि।
थयिला मा रुपया रहयिं चवन्ना
लोट लम्बरी ते छाँटिनि।
जब चलयि लागि साह्यब तब
हम हूँ झाँक्यन-झुँक्यन, सलाम किह्यन;
फिरि चारि चवन्ना चाँदी के
चच्चू जी, अँयठि इनाम लिह्यन।
सब द्याखयि कीन तमासा
उयि कउँधा ह्वयिगे, बिजुली ह्वयिगे;
बसि, पलक मारतयि मा मोटर
का जानी का किरला कयिगे।
काका, अँगरेज पताल-लोक ते
आये कहती दीदिनि हयिं;
उयि करयि बड़ी किम्मागोई ,
तिहि ते युहु देसु खरीदिनि हयि।
तबहे उनकी बंकन मा हयिं
रुपयन के गरगज गाँजि रहे।
तब तउ उनके बँगलन पर हैं
अँगरेजी बाजन बाजि रहे!
काका, अँगरेजन के दुनउ
ब्यरिया तरकारी बनती हयिं;
अउ पहितिउ परयि छउँक लागयि,
सक्करउ होयि तब उयि ज्याँवयिं?
ठाकुर साह्यब ते नीक खायिं,
का उयि ठाकुर के ठाकुर हयिं?
मुस्क्यान करयिं, किलक्यान करयिं
मन्नान करयि,भन्नान करयि?
काका, काँसन के पुरवा मा
सब भूँखन ते चिल्लान करयिं!
मुरझान करयिं बिरझान करयिं
बिल्लान करयिं, अकुतान करयिं।
काकनि, जब रामु घरयि जायउ,
अतनी फिरियादि जरूर किह्यउ—
जो जलमु दिह्यउ हमका स्वामी
अँगरेजयि के बच्चा कीन्ह्यउ।”
अँगरेज न ह्वयि पायउ काका,
तउ जिमींदार के घर आयउ;
वहि मा कुछु मीन-मेखु बूकयिं,
तउ तुम पटवारी ह्वयि जायऊ।
पटवारी गीरी जो न देयिं,
तउ चउकीदारी छीनि लिह्यउ;
बसि जलमु-जलमु आनन्दु किह्यउ,
सुख ते सोयउ, हँसि कयि जाग्यउ!
दुइ पहर दिनउना चढ़ि आवा
जायिति हयि रामु का कामु करयि;
बड़कये ख्यात ते का जानी
क्यतने कँगलन का पेटु भरयि।
kaka, tumte ka kahi pheri,
ye chaak kihani aaju keri?
hayi baDa ajuba, baDayi maja,
sunatayi rahi jaihau heri pheri.
maraghatiyan uupar bhari bheer,
chha saat janaur aaye hayin.
hayin haanth gvaaD au muDau hayin.
tappa ankhin par chhaye hayin.
kakani hum kandhai te punchhyan
unki punchhai ko kati lihisi?
angreju aayi sarkar jaun. ”
kahi kayi hamka raptai dihisi
kaka, ka aisyan baat aayi?
ye jati phirangi manin kee!
mahiravan ki bitiya au
bandar te bhayi paidayisi inki?
kaka, dui tini laDhi—ayisi
mulu unma pahiya chari chari,
ka motukatayi yihe aayi?
chhuvatayi turatayi bharrayi uthin.
thakur jab pvaat asul karayin,
banduku dunari dhari rahayi;
mulu sahyban teer tini vaisi,
dui hahahuti dekhi parayin.
wo yaak myahariya jani parayi
ka, mardu ayisi, Dhahnaru ayisi!
kanji kanji, haan, gori gori,
ka jani kaka kayisi kayisi!
wo muDu, phykare ghumati hayi
sab angu ughare jhumati hayi;
wo kood kudakka khyalati hayi!
vhaDhni galjinda Dare hayi.
hayi yaak chholadari sanghayi,
tillan par taune tani dihini;
dui kutta baDke baghu aayis
dyakhatayi dyakhati raptay lihin.
kaka, ui lvakhriu khayi lihin!
bhunjini tikthi ke bansan te!
adhamri rahayi adhajri kihini,
jharsi jhari kus kausan te.
bakhatayi bak chvanchayi mari mari
par jhari jhari patnaru kihini;
chandi chacha ke chaphand ma
das bees murayila mari lihini.
kaka, jab ayin nisachar yi
tab inki singayi kahan gayin?
tum kahati rahau mahikhasur ke
kurnba ka ayis roop aayi.
panch peDvan teer taliyyan ma
machhri pakrayini dui jhaua.
bhunjini, khayini, bantini chuntini
kuchhu payi gava chhotka naua.
chhotakva larikva saath rahayi,
uhu aapu aapu ghighiyayi laag;
kabra kutva kuttan ka dekhisi,
poyin poyin pipihayi laag.
ui theek dupahri ma laute
tambu bhitar taniyayi dihini;
kakani, uyi khayini saat daun,
phiri khayi lihin, phiri khayi lihini.
sanjhavtiya aayi baDi jheel ma
Dalyi ki Dongiya Darini;
payirini payirayin, nau nyvara
kheli kheli ka kilkarini.
sitti papihra bajayin manuun
royi royi ka kuchhu gayini.
kas yaak yaak ka pakari pakari;
myahrindo uchaki uchaki nachin!
bhari bhari svanahule gilasan ma
botal ka pani kholi kholi.
dayi dihini tapauna jani parayi,
giti piti giti piti kuchhu boli boli.
bhogii ki bhuDan par aaye,
tab yaak ayisi batiya parini;
kandhai saruu ke munhin ma, botal
ka pani, unDilay dihini.
kaka, kandhai tau kandhai hayin,
uyi kirihtan kayise hvayi hayin?
unke larika, bitiya, mahtari,
kayise dharamu chhanDi dyahyin?
jab lagi jvandhaiya athavayi, hanni,
panch bhitthan uupar ayin;
motarayi kihini kuchhu gharr gharr
ayisi ayin, vayisi ayin.
sisa ki hanDiya ayisi kuchhu
uyi apuyi rupu barayi lagin;
motar as jani parayi bhaji;
ab he bhajin, ab he bhajin.
jo jayis rahayi, tihika tayisayi
phiri sahyab baksisayi bantini.
thayila ma rupya rahayin chavanna
lot lambri te chhantini.
jab chalayi lagi sahyab tab
hum hoon jhankyan jhunkyan, salam kihyan;
phiri chari chavanna chandi ke
chachchu ji, anyathi inaam lihyan.
sab dyakhayi keen tamasa
uyi kaundha hvayige, bijuli hvayige;
basi, palak maratayi ma motar
ka jani ka kirla kayige.
kaka, angarej patal lok te
aaye kahti didini hayin;
uyi karayi baDi kimmagoi ,
tihi te yuhu desu kharidini hayi.
tabhe unki bankan ma hayin
rupyan ke gargaj ganji rahe.
tab tau unke bangalan par hain
angreji bajan baji rahe!
kaka, angrejan ke dunau
byariya tarkari banti hayin;
au pahitiu parayi chhaunk lagayi,
sakkarau hoyi tab uyi jyanvayin?
thakur sahyab te neek khayin,
ka uyi thakur ke thakur hayin?
muskyan karayin, kilakyan karyin
mannan karayi,bhannan karayi?
kaka, kansan ke purva ma
sab bhunkhan te chillan karyin!
murjhan karayin birjhan karyin
billan karayin, akutan karayin.
kakani, jab ramu gharayi jayau,
atni phiriyadi jarur kihyau—
jo jalamu dihyau hamka svami
angarejayi ke bachcha kinhyau. ”
angarej na hvayi payau kaka,
tau jimindar ke ghar ayau;
vahi ma kuchhu meen mekhu bukayin,
tau tum patvari hvayi jayuu.
patvari giri jo na deyin,
tau chaukidari chhini lihyau;
basi jalamu jalamu anandu kihyau,
sukh te soyau, hansi kayi jagyau!
dui pahar dinauna chaDhi aava
jayiti hayi ramu ka kamu karayi;
baDakye khyaat te ka jani
kyatne kangalan ka petu bharayi.
kaka, tumte ka kahi pheri,
ye chaak kihani aaju keri?
hayi baDa ajuba, baDayi maja,
sunatayi rahi jaihau heri pheri.
maraghatiyan uupar bhari bheer,
chha saat janaur aaye hayin.
hayin haanth gvaaD au muDau hayin.
tappa ankhin par chhaye hayin.
kakani hum kandhai te punchhyan
unki punchhai ko kati lihisi?
angreju aayi sarkar jaun. ”
kahi kayi hamka raptai dihisi
kaka, ka aisyan baat aayi?
ye jati phirangi manin kee!
mahiravan ki bitiya au
bandar te bhayi paidayisi inki?
kaka, dui tini laDhi—ayisi
mulu unma pahiya chari chari,
ka motukatayi yihe aayi?
chhuvatayi turatayi bharrayi uthin.
thakur jab pvaat asul karayin,
banduku dunari dhari rahayi;
mulu sahyban teer tini vaisi,
dui hahahuti dekhi parayin.
wo yaak myahariya jani parayi
ka, mardu ayisi, Dhahnaru ayisi!
kanji kanji, haan, gori gori,
ka jani kaka kayisi kayisi!
wo muDu, phykare ghumati hayi
sab angu ughare jhumati hayi;
wo kood kudakka khyalati hayi!
vhaDhni galjinda Dare hayi.
hayi yaak chholadari sanghayi,
tillan par taune tani dihini;
dui kutta baDke baghu aayis
dyakhatayi dyakhati raptay lihin.
kaka, ui lvakhriu khayi lihin!
bhunjini tikthi ke bansan te!
adhamri rahayi adhajri kihini,
jharsi jhari kus kausan te.
bakhatayi bak chvanchayi mari mari
par jhari jhari patnaru kihini;
chandi chacha ke chaphand ma
das bees murayila mari lihini.
kaka, jab ayin nisachar yi
tab inki singayi kahan gayin?
tum kahati rahau mahikhasur ke
kurnba ka ayis roop aayi.
panch peDvan teer taliyyan ma
machhri pakrayini dui jhaua.
bhunjini, khayini, bantini chuntini
kuchhu payi gava chhotka naua.
chhotakva larikva saath rahayi,
uhu aapu aapu ghighiyayi laag;
kabra kutva kuttan ka dekhisi,
poyin poyin pipihayi laag.
ui theek dupahri ma laute
tambu bhitar taniyayi dihini;
kakani, uyi khayini saat daun,
phiri khayi lihin, phiri khayi lihini.
sanjhavtiya aayi baDi jheel ma
Dalyi ki Dongiya Darini;
payirini payirayin, nau nyvara
kheli kheli ka kilkarini.
sitti papihra bajayin manuun
royi royi ka kuchhu gayini.
kas yaak yaak ka pakari pakari;
myahrindo uchaki uchaki nachin!
bhari bhari svanahule gilasan ma
botal ka pani kholi kholi.
dayi dihini tapauna jani parayi,
giti piti giti piti kuchhu boli boli.
bhogii ki bhuDan par aaye,
tab yaak ayisi batiya parini;
kandhai saruu ke munhin ma, botal
ka pani, unDilay dihini.
kaka, kandhai tau kandhai hayin,
uyi kirihtan kayise hvayi hayin?
unke larika, bitiya, mahtari,
kayise dharamu chhanDi dyahyin?
jab lagi jvandhaiya athavayi, hanni,
panch bhitthan uupar ayin;
motarayi kihini kuchhu gharr gharr
ayisi ayin, vayisi ayin.
sisa ki hanDiya ayisi kuchhu
uyi apuyi rupu barayi lagin;
motar as jani parayi bhaji;
ab he bhajin, ab he bhajin.
jo jayis rahayi, tihika tayisayi
phiri sahyab baksisayi bantini.
thayila ma rupya rahayin chavanna
lot lambri te chhantini.
jab chalayi lagi sahyab tab
hum hoon jhankyan jhunkyan, salam kihyan;
phiri chari chavanna chandi ke
chachchu ji, anyathi inaam lihyan.
sab dyakhayi keen tamasa
uyi kaundha hvayige, bijuli hvayige;
basi, palak maratayi ma motar
ka jani ka kirla kayige.
kaka, angarej patal lok te
aaye kahti didini hayin;
uyi karayi baDi kimmagoi ,
tihi te yuhu desu kharidini hayi.
tabhe unki bankan ma hayin
rupyan ke gargaj ganji rahe.
tab tau unke bangalan par hain
angreji bajan baji rahe!
kaka, angrejan ke dunau
byariya tarkari banti hayin;
au pahitiu parayi chhaunk lagayi,
sakkarau hoyi tab uyi jyanvayin?
thakur sahyab te neek khayin,
ka uyi thakur ke thakur hayin?
muskyan karayin, kilakyan karyin
mannan karayi,bhannan karayi?
kaka, kansan ke purva ma
sab bhunkhan te chillan karyin!
murjhan karayin birjhan karyin
billan karayin, akutan karayin.
kakani, jab ramu gharayi jayau,
atni phiriyadi jarur kihyau—
jo jalamu dihyau hamka svami
angarejayi ke bachcha kinhyau. ”
angarej na hvayi payau kaka,
tau jimindar ke ghar ayau;
vahi ma kuchhu meen mekhu bukayin,
tau tum patvari hvayi jayuu.
patvari giri jo na deyin,
tau chaukidari chhini lihyau;
basi jalamu jalamu anandu kihyau,
sukh te soyau, hansi kayi jagyau!
dui pahar dinauna chaDhi aava
jayiti hayi ramu ka kamu karayi;
baDakye khyaat te ka jani
kyatne kangalan ka petu bharayi.
स्रोत :
पुस्तक : पढ़ीस ग्रंथावली (पृष्ठ 111)
संपादक : डॉ. रामविलास शर्मा, युक्तिभद्र दीक्षित
रचनाकार : बलभद्रप्रसाद दीक्षित 'पढ़ीस'
प्रकाशन : उत्तर प्रदेश हिन्दी संस्थान, लखनऊ
संस्करण : 1998
Additional information available
Click on the INTERESTING button to view additional information associated with this sher.
rare Unpublished content
This ghazal contains ashaar not published in the public domain. These are marked by a red line on the left.