याक दिन ऋतु बसंत मा गयन
चरावइ गाईं बन की बार,
सरग ते बिरवा बातै करइँ
बनावइँ नित्त नये सिंगार।
लवंगै लह-लह-लह-लह लहकि
एकु बढ़िया फाटकु रचि देइँ
बीच मा उझकैं सुन्दर फूल
भौंर-तितुली उड़ि-उड़ि रसु लेइँ।
आँब मा लटकै बाँदा-बौरु,
क्वयलिया कूकै डारै-डार,
सुवा पुलकित मनहे मन कहैं
कबौ ई हरिहैं छुधा हमार।
पपैया पी-पी करि चुप रहैं,
चिरैया चेउँ चेउँ चिचियाइँ,
ममाखी बौरन-बौरन फिरैं,
बिरिछ मन फूले नहीं समाइँ।
करौंदा महकैं घपचन लागि,
चमेली बेला फूलइँ खूब,
विछौना अस धरती पर डारि
लागि है हरियरि-हरियरि दूब।
बढ्यन आगे यक नद्दी परी,
उठैं ज्यहिमा लहरी अनगिन्त,
बिहंगम उड़ि-उड़ पानी पियैं
न कोई आदि, न कोई अंत।
चरावति गाईं देखति छटा,
निहारति बन-बिरवन के रूप,
नदी के नेरे-नेरे चल्यन
सहति सुरजन की धीमी-धूप।
चल्यन जब आगे का कुछु दूरि,
एकु तपसी अस हमका दीख,
बैठ बन के रखवाला, ऐस
देति पंछी-बिरवन का सीख।
ढेरु कगदन का आगे लाग
खुले कुछु, कुछु झ्वारा मा बंद,
दबाये कुछु कुहुनिन के तरे
बैठ गंभीर सुखद सानंद।
हाथ मा पकरे है यक कलम
धरी है दहिनी वार दबात
लाग आँखिन मा चसमा उजल,
बैठ यहु कौनु पुरुषु अज्ञात।
मूड़ मा बैरागिन कस बार,
दयाँह नंगी है पागल पूर,
निहारइ ना, ब्वालइ ना कुछू
न जानै कौन घ्यान मा चूर।
कलम कबहूँ कागद पर चलैं,
कबौं कुछु मन मा करै विचार,
कबौं पुलकित ह्वै मन मुसुकाइ
कबौं भावन मा करै बिहार।
कबौं कुहुनिन तर कागदु दाबि,
लगावै ठूढ़ी सेने हाथु,
कबौं बिरछन पर फ्याँकै नजरि,
कबौं नद्दी-लहरिन पर माथु।
कलम धरि कागद परिहाँ कबौं,
निगाहैं ऐसी-वैसी डारि,
हाथ की अँगुरी इत उत फेरि
कलम लै लिखइ कल्पना मारि।
चहूँदिसि खूबै हरियरि बिरिछ
बड़ी सुखदायक सुन्दर भूमि,
बिहग-बंदर-बघवा औ रिच्छ
रहे चौगिरदा हँसि-हँसि धूमि।
सबन के सुनि-सुनि मधुरे बोल
लगै ऊ मनई मन मुसुकाय,
फूलि मनहे मन गरगजु होइ
कहै कुछु धीरे ते गुन्नाय।
दाहिने बायें पीठी वार
ठढ़ी बाँबी हरियाली लादि,
सँपौनू जिन मा ते मुलुकाइँ,
देवावइँ महादेउ की यादि।
सियरऊ, भ्यड़हू छिनु छिनु दौरि
दरस दै चुप्पे लुकि लुकि जाइँ,
हन्न पाढ़ा मृग उछरति फिरैं,
न्यौरऊ फिरि-फिरि द्याखति जाइँ।
फिरै चेंटी-च्याँटन की फौज,
धरैं अपनी चिंघाट पर पाँउ,
सदा आपुस मा घुलि-मिलि रहैं,
समौ पर करें प्रेमु औ दाँउ।
फुदकि डारन पर उछरैं-फिरैं
बिहग सब कुतरि-कुतरि फल खाइँ,
कबुत्तर-पडुखा रहे सिहाइ,
सूर्ज की लाली मा अठिलाइँ।
नदी के भीतर फरा स्यवारु,
बसै जल-जीवन का संसारु,
ठौरहें बड़े, ठौरहें छोटि
करि रहे सँग आहारु-बिहारु।
मगर-घड़ियाल-नाक-सुसुवार
मूड़ बहि-बहि के रहे निसारि,
निरन्तर पानी बहतै जाइ
देखि भौ-बाधा भगै चिंघारि।
देखिके अदभुत-अनुपम छटा
चित्तु छिन भरि मा जाइ बिकाइ,
मनौं भगवान सरग ते अलग
दिहिनि यहु द्वासरु सरगु बसाइ।
असै मनहे मन सोचति फिर्यन
फेरि वापिस अपने सुख-धाम
यादि रहि-रहि आवै वहु रूपु,
न भुलये भूलै आठौ जाम।
बतायन सब संघिन का सही
हुँवा की प्रकृति, हुँवा का ठाउँ,
औरु वहि मनई का बिरतंतु
जपि रहा जानै क्यहिका नाउँ।
अकेले दुनिया ते लड़ि रहा,
धरे दुनिया का समुहें भूतु
बताइनि पंडित है क्वै कबी
बनी बैठा जोगी अवधूत।
yaak din ritu basant ma gayan
charavai gain ban ki baar,
sarag te birva batai karain
banavain nitt naye singar.
lavangai lah lah lah lah lahaki
eku baDhiya phataku rachi dein
beech ma ujhakain sundar phool
bhaunr tituli uDi uDi rasu lein.
aanb ma latakai banda bauru,
kvayaliya kukai Darai Daar,
suva pulkit manhe man kahain
kabau ii harihain chhudha hamar.
papaiya pi pi kari chup rahain,
chiraiya cheun cheun chichiyain,
mamakhi bauran bauran phirain,
birichh man phule nahin samain.
karaunda mahakain ghapchan lagi,
chameli bela phulain khoob,
vichhauna as dharti par Dari
lagi hai hariyari hariyari doob.
baDhyan aage yak naddi pari,
uthain jyahima lahri angint,
bihangam uDi uD pani piyain
na koi aadi, na koi ant.
charavati gain dekhati chhata,
niharati ban birvan ke roop,
nadi ke nere nere chalyan
sahati surjan ki dhimi dhoop.
chalyan jab aage ka kuchhu duri,
eku tapsi as hamka deekh,
baith ban ke rakhvala, ais
deti panchhi birvan ka seekh.
Dheru kagdan ka aage laag
khule kuchhu, kuchhu jhvara ma band,
dabaye kuchhu kuhunin ke tare
baith gambhir sukhad sanand.
haath ma pakre hai yak kalam
dhari hai dahini vaar dabat
laag ankhin ma chasma ujal,
baith yahu kaunu purushu agyat.
mooD ma bairagin kas baar,
dayanh nangi hai pagal poor,
niharai na, bvalai na kuchhu
na janai kaun ghyaan ma choor.
kalam kabhun kagad par chalain,
kabaun kuchhu man ma karai vichar,
kabaun pulkit hvai man musukai
kabaun bhavan ma karai bihar.
kabaun kuhunin tar kagadu dabi,
lagavai thuDhi sene hathu,
kabaun birchhan par phyankai najri,
kabaun naddi lahrin par mathu.
kalam dhari kagad parihan kabaun,
nigahain aisi vaisi Dari,
haath ki anguri it ut pheri
kalam lai likhai kalpana mari.
chahundisi khubai hariyari birichh
baDi sukhdayak sundar bhumi,
bihag bandar baghva au richchh
rahe chaugirda hansi hansi dhumi.
saban ke suni suni madhure bol
lagai uu manii man musukay,
phuli manhe man garagaju hoi
kahai kuchhu dhire te gunnay.
dahine bayen pithi vaar
thaDhi banbi hariyali ladi,
sanpaunu jin ma te mulukain,
devavain mahadeu ki yadi.
siyaruu, bhyaDhu chhinu chhinu dauri
daras dai chuppe luki luki jain,
hann paDha mrig uchharati phirain,
nyauruu phiri phiri dyakhati jain.
phirai chenti chyantan ki phauj,
dharain apni chinghat par panu,
sada aapus ma ghuli mili rahain,
samau par karen premu au danu.
phudaki Daran par uchhrain phirain
bihag sab kutari kutari phal khain,
kabuttar paDukha rahe sihai,
soorj ki lali ma athilain.
nadi ke bhitar phara syvaru,
basai jal jivan ka sansaru,
thaurhen baDe, thaurhen chhoti
kari rahe sang aharu biharu.
magar ghaDiyal naak susuvar
mooD bahi bahi ke rahe nisari,
nirantar pani bahatai jai
dekhi bhau badha bhagai chinghari.
dekhike adbhut anupam chhata
chittu chhin bhari ma jai bikai,
manaun bhagvan sarag te alag
dihini yahu dvasaru saragu basai.
asai manhe man sochati phiryan
pheri vapis apne sukh dhaam
yadi rahi rahi aavai vahu rupu,
na bhulye bhulai athau jaam.
batayan sab sanghin ka sahi
hunva ki prkriti, hunva ka thaun,
auru vahi manii ka birtantu
japi raha janai kyahika naun.
akele duniya te laDi raha,
dhare duniya ka samuhen bhutu
bataini panDit hai kvai kabi
bani baitha jogi avadhut.
yaak din ritu basant ma gayan
charavai gain ban ki baar,
sarag te birva batai karain
banavain nitt naye singar.
lavangai lah lah lah lah lahaki
eku baDhiya phataku rachi dein
beech ma ujhakain sundar phool
bhaunr tituli uDi uDi rasu lein.
aanb ma latakai banda bauru,
kvayaliya kukai Darai Daar,
suva pulkit manhe man kahain
kabau ii harihain chhudha hamar.
papaiya pi pi kari chup rahain,
chiraiya cheun cheun chichiyain,
mamakhi bauran bauran phirain,
birichh man phule nahin samain.
karaunda mahakain ghapchan lagi,
chameli bela phulain khoob,
vichhauna as dharti par Dari
lagi hai hariyari hariyari doob.
baDhyan aage yak naddi pari,
uthain jyahima lahri angint,
bihangam uDi uD pani piyain
na koi aadi, na koi ant.
charavati gain dekhati chhata,
niharati ban birvan ke roop,
nadi ke nere nere chalyan
sahati surjan ki dhimi dhoop.
chalyan jab aage ka kuchhu duri,
eku tapsi as hamka deekh,
baith ban ke rakhvala, ais
deti panchhi birvan ka seekh.
Dheru kagdan ka aage laag
khule kuchhu, kuchhu jhvara ma band,
dabaye kuchhu kuhunin ke tare
baith gambhir sukhad sanand.
haath ma pakre hai yak kalam
dhari hai dahini vaar dabat
laag ankhin ma chasma ujal,
baith yahu kaunu purushu agyat.
mooD ma bairagin kas baar,
dayanh nangi hai pagal poor,
niharai na, bvalai na kuchhu
na janai kaun ghyaan ma choor.
kalam kabhun kagad par chalain,
kabaun kuchhu man ma karai vichar,
kabaun pulkit hvai man musukai
kabaun bhavan ma karai bihar.
kabaun kuhunin tar kagadu dabi,
lagavai thuDhi sene hathu,
kabaun birchhan par phyankai najri,
kabaun naddi lahrin par mathu.
kalam dhari kagad parihan kabaun,
nigahain aisi vaisi Dari,
haath ki anguri it ut pheri
kalam lai likhai kalpana mari.
chahundisi khubai hariyari birichh
baDi sukhdayak sundar bhumi,
bihag bandar baghva au richchh
rahe chaugirda hansi hansi dhumi.
saban ke suni suni madhure bol
lagai uu manii man musukay,
phuli manhe man garagaju hoi
kahai kuchhu dhire te gunnay.
dahine bayen pithi vaar
thaDhi banbi hariyali ladi,
sanpaunu jin ma te mulukain,
devavain mahadeu ki yadi.
siyaruu, bhyaDhu chhinu chhinu dauri
daras dai chuppe luki luki jain,
hann paDha mrig uchharati phirain,
nyauruu phiri phiri dyakhati jain.
phirai chenti chyantan ki phauj,
dharain apni chinghat par panu,
sada aapus ma ghuli mili rahain,
samau par karen premu au danu.
phudaki Daran par uchhrain phirain
bihag sab kutari kutari phal khain,
kabuttar paDukha rahe sihai,
soorj ki lali ma athilain.
nadi ke bhitar phara syvaru,
basai jal jivan ka sansaru,
thaurhen baDe, thaurhen chhoti
kari rahe sang aharu biharu.
magar ghaDiyal naak susuvar
mooD bahi bahi ke rahe nisari,
nirantar pani bahatai jai
dekhi bhau badha bhagai chinghari.
dekhike adbhut anupam chhata
chittu chhin bhari ma jai bikai,
manaun bhagvan sarag te alag
dihini yahu dvasaru saragu basai.
asai manhe man sochati phiryan
pheri vapis apne sukh dhaam
yadi rahi rahi aavai vahu rupu,
na bhulye bhulai athau jaam.
batayan sab sanghin ka sahi
hunva ki prkriti, hunva ka thaun,
auru vahi manii ka birtantu
japi raha janai kyahika naun.
akele duniya te laDi raha,
dhare duniya ka samuhen bhutu
bataini panDit hai kvai kabi
bani baitha jogi avadhut.
स्रोत :
पुस्तक : अरघान (पृष्ठ 19)
रचनाकार : सत्यधर शुक्ल
प्रकाशन : पं. वंशीधर शुक्ल स्मारक एवं साहित्य प्रकाशन समिति, मन्यौरा, लखीमपुर खीरी
संस्करण : 2021
Additional information available
Click on the INTERESTING button to view additional information associated with this sher.
rare Unpublished content
This ghazal contains ashaar not published in the public domain. These are marked by a red line on the left.