जंगलराजक कथा कहै छी, ध्यान लगा कऽ सूनब
दूसब आ कि हँसब से, जे मोन होअए से करब॥
एमहर सूनू कतऽ तकै छी!
कथा इएह आरम्भ करै छी!!
जाति शेर के परम आयु थिक बरख तेइस-चौबीस
ई जे बुढ़बा राजा छल, से आयु तकर पचीस
मोट एकटा साँढ़ उठल आ ढाही जाय लगौलक
हाड़-घाड़ के तोड़ि शेर के, कत्तहु दूर भगौलक॥
साँढ़क कृत्येँ घाटा सबसँ, दूटा प्राणीक भेल
एकटा राजाक चमचा नढ़िया आ दोसर अपने शेर
चमचा बाजल—'राजा अहाँक भाग्यलक्ष्मी भागल
अहाँ के तँ जे से जे हमर पेटमे टाटी लागल॥
तीन दिनसँ खयलहुँ नहि किछु
पेटक आँत आब दुखा रहल अछि
तीनिए दिनक एहन हाल तँ
जिनगीक चिन्ता सता रहल अछि॥'
बाजल शेर, ‘अभागल चमचा, ऊघ नहि सगर भविष्यक भार
विकट परिस्थिति विद्यमान अछि, पहिने वर्त्तमान के टार
हम तँ असोथकित जीवनसँ, भेड़ खेहारब सेहो ऊहि नहि
बूढ़ भेने पंजाहु नहि काजक, छागरहु मारब तकर लूड़ि नहि॥
बुड़बक शिकार आन्हर सुधमुँहा
कोनो प्राणी जँ कतहु ने तकबेँ
हम तँ मरबे करब, बूढ़ छी,
तोंहूँ आयु अछैते मरबेँ।'
'थम्हू-थम्हू महाराज, हम बन्दोबस्त करै छी
अपन बुद्धि सँ हड़गर-कठगर एक शिकार अनै छी॥'
•••
गदहा एकटा बूढ़ सनक छल, दूर मे कतहु चरैत
दिन जरल, ऊपर तकैत छल, 'हेंचों-हेंचों करैत।
जैखन गदहा घाड़ उठौलक
तुरत आबि नढ़िया फरमौलक—
'बाझल छलौं हम आन काजमे, अहाँ 'हेंचों-हेंचों' करै छी
काका, अहाँ हमरे बजबै छी, हम अयलहुँएँ गोड़ लगै छी!!'
'रओ, हम अभागल, धोबियाक मारल
तकर इएह नतीजा।
एहन परिस्थिति, तोँ के अयलेँ,
के छेँ हमर भतीजा?'
'काका हमरा नञि चीन्है छी!
हम तँ अहीँक पड़ोस बसै छी!!'
'की कहियहु रओ, दिन जरै छै, तँ छाँहो नहि संग रहै छै
जखन कपार टगै छै बौआ, भाग्यहु चौल करै छै
केहन दीब कऽ दिन बीतै छल, घरसँ धोबियाक घाट
कतबो लादय तकर किदन-सन, की छल जीबाक ठाठ॥
चूड़ीक हाथेँ केहन धोबिनिया, घास मुँह घोसिआबय
कनिञो मूड़ी झाँटी आ कि थुथून साटि सोहराबय
आ से देख बिनु बातक बातेँ, मुन्ही देलक छिटकाय
भागल-भागल एतऽ ठाढ़ छी, आगूक कोन उपाय?'
'काका, भल केलह किछु नहि छुपयलह
नीक केलह जे कहिए देलह
तोहर समस्या जत्ते सभटा,
हमर समस्या थिक।
औखन यदि काज नहि अएलियहु,
ई भातिज तखन कथीक?
संयोगहु छहु अतिशय नीक,
सरिपहुँ काका बड़ बुझनीक॥'
'हओ, देखि रहल छी आइ कएक दिन सँ, गदही एक झमाइए
हम पुछलियै, कहू अहाँ के, सोनित किए सुखाइए?
ओ बाजलि, कि कहियहु बौआ, स्वामी गदहा हल्ला कएलक
भगा देलक ओ ओहि घरसँ, घर अछैत बे-लल्ला कयलक।
आब किछु हो, कतबहु बौंसत, हम ओकर घर नहि जायब
आर की हेतै, बरु जे हेतै, नवका घर बसायब।
से कहै छियहु हओ गदहा काका, हमरा पाछाँ आबह
पाकल जौ पाथर जुनि पड़ि जाय, चलह घर बसाबह॥'
आगू-आगू नढ़िया-भातिज, पाछू काका-गदहा
छान्ह-बान्ह के डरे नहि छल, पहिने छूटल पगहा
तुरत आयल ओ सिंह जतऽ छल, गञों-गञों पएरे आयल
जहाँ सोझ देखलक शिकार के, सिंह आँखि चमकायल।
मारत आब झपट्टा ताऽ गदहाक नजरि पड़ि गेल
सोझे जान बचौलक, भागल, लत्ते-पत्ते भेल॥
पाछू–पाछू नढ़िया आयल, 'काका ई की कयलह?
रीति-प्रीति किछु करितह से नहि, तिरिया देखि पड़यलह॥'
'की कहियहु रओ, जहाँ कि देखल, हमरे दिसि तकैए
गदहीक एहन आँखि नहि देखल, शेर जकाँ चमकैए।
हमर तँ डरे प्राण सुखा गेल, हम कि किछु गमि पयलहुँ
जहाँ कि चकमक आँखि देखलियै, सोझे भागि पड़यलहुँ।’
'आहा काका, तोहूँ रहि गेलह, सब दिन गदहाक गदहा
सिंगहु रहितहु, सेहो नहि छहु, कान दुनूटा सीधहा।
हओजी, तोरा देखि फुलायलि, हर्षे चकमक आँखि
जा कऽ चुम्मा-चाटी करितह, तावत उनटे पाँखि?'
गदहा के अपन गदहइ के होमऽ लगलै भान
कहलक, 'हे रओ, अभागलक खातिर रूसि रहथि भगवान।'
बाजल नढ़िया, 'अइ बेर काका, जोश बना कऽ चलह
गदही के नखरा जुनि मानिहह, समटि पाँजमे धरह।
तखन दोबारा फेरो गदहा
मोंछ पिजा कऽ आयल!
कि, तुरत मारलक सिंहबा रजबा
आ दुनू खूब अघायल!!
•••
लोकतंत्र के आइ देशमे, एतबेटा अछि सार
विकट परिस्थिति जान देबऽ ले, जनता अछि लाचार
केओ नहि झाँपल आजुक तारीख, सभटा शेर देखार
नढ़िया जकर जेहन बुधियरबा, चला रहल सरकार॥
jangalrajak katha kahai chhi, dhyaan laga kaऽ sunab
dusab aa ki hansab se, je mon hoae se karab॥
emhar sunu katऽ takai chhee!
katha iyeh arambh karai chhee!!
jati sher ke param aayu thik barakh teis chaubis
ii je buDhba raja chhal, se aayu takar pachis
mot ekta saanDh uthal aa Dhahi jaay lagaulak
haaD ghaaD ke toDi sher ke, kattahu door bhagaulak॥
sanDhak krityen ghata sabasan, duta pranik bhel
ekta rajak chamcha naDhiya aa dosar apne sher
chamcha bajal—raja ahank bhagylakshmi bhagal
ahan ke tan je se je hamar petme tati lagal॥
teen dinasan khayalahun nahi kichhu
petak aant aab dukha rahal achhi
tiniye dinak ehan haal tan
jingik chinta sata rahal achhi॥
bajal sher, ‘abhagal chamcha, uugh nahi sagar bhavishyak bhaar
vikat paristhiti vidyaman achhi, pahine varttman ke taar
hum tan asothkit jivanasan, bheD kheharab seho uuhi nahi
booDh bhene panjahu nahi kajak, chhagarahu marab takar luDi nahi॥
buDbak shikar anhar sudhamunha
kono prani jan katahu ne takben
hum tan marbe karab, booDh chhi,
tonhun aayu achhaite marben.
thamhu thamhu maharaj, hum bandobast karai chhi
apan buddhi san haDgar kathgar ek shikar anai chhee॥
•••
gadha ekta booDh sanak chhal, door mae katahu charait
din jaral, uupar takait chhal, henchon henchon karait.
jaikhan gadha ghaaD uthaulak
turat aabi naDhiya pharmaulak—
bajhal chhalaun hum aan kajme, ahan henchon henchon karai chhi
kaka, ahan hamre bajabai chhi, hum ayalahunen goD lagai chhee!!
rao, hum abhagal, dhobiyak maral
takar iyeh natija.
ehan paristhiti, ton ke aylen,
ke chhen hamar bhatija?
kaka hamra nani chinhai chhee!
hum tan ahink paDos basai chhee!!
ki kahiyahu rao, din jarai chhai, tan chhanho nahi sang rahai chhai
jakhan kapar tagai chhai baua, bhagyahu chaul karai chhai
kehan deeb kaऽ din bitai chhal, gharasan dhobiyak ghaat
katbo laday takar kidan san, ki chhal jibak thaath॥
chuDik hathen kehan dhobiniya, ghaas munh ghosiabay
kanino muDi jhanti aa ki thuthun sati sohrabay
aa se dekh binu batak baten, munhi delak chhitkay
bhagal bhagal etऽ thaaDh chhi, aguk kon upaay?
kaka, bhal kelah kichhu nahi chhupaylah
neek kelah je kahiye delah
tohar samasya jatte sabhta,
hamar samasya thik.
aukhan yadi kaaj nahi aeliyahu,
ii bhatij takhan kathik?
sanyogahu chhahu atishay neek,
saripahun kaka baD bujhnik॥
hao, dekhi rahal chhi aai kek din san, gadhi ek jhamaiye
hum puchhaliyai, kahu ahan ke, sonit kiye sukhaiye?
o bajali, ki kahiyahu baua, svami gadha halla kelak
bhaga delak o ohi gharasan, ghar achhait be lalla kaylak.
aab kichhu ho, katabahu baunsat, hum okar ghar nahi jayab
aar ki hetai, baru je hetai, navka ghar basayab.
se kahai chhiyahu hao gadha kaka, hamra pachhan aabah
pakal jau pathar juni paDi jaay, chalah ghar basabah॥
aagu aagu naDhiya bhatij, pachhu kaka gadha
chhaanh baanh ke Dare nahi chhal, pahine chhutal pagha
turat aayal o sinh jatऽ chhal, ganon ganon pere aayal
jahan sojh dekhlak shikar ke, sinh ankhi chamkayal.
marat aab jhapatta taaऽ gadhak najri paDi gel
sojhe jaan bachaulak, bhagal, latte patte bhel॥
pachhu–pachhu naDhiya aayal, kaka ii ki kaylah?
riti priti kichhu karitah se nahi, tiriya dekhi paDaylah॥
ki kahiyahu rao, jahan ki dekhal, hamre disi takaiye
gadhik ehan ankhi nahi dekhal, sher jakan chamakaiye.
hamar tan Dare praan sukha gel, hum ki kichhu gami payalahun
jahan ki chakmak ankhi dekhaliyai, sojhe bhagi paDayalahun. ’
aha kaka, tohun rahi gelah, sab din gadhak gadha
singahu rahitahu, seho nahi chhahu, kaan dunuta sidhha.
haoji, tora dekhi phulayali, harshe chakmak ankhi
ja kaऽ chumma chati karitah, tavat unte pankhi?
gadha ke apan gadahai ke homऽ lagalai bhaan
kahlak, he rao, abhaglak khatir rusi rahathi bhagvan.
bajal naDhiya, ai ber kaka, josh bana kaऽ chalah
gadhi ke nakhra juni manihah, samati panjame dharah.
takhan dobara phero gadha
monchh pija kaऽ ayal!
ki, turat marlak sinhba rajba
aa dunu khoob aghayal!!
•••
loktantr ke aai deshme, etbeta achhi saar
vikat paristhiti jaan debऽ le, janta achhi lachar
keo nahi jhanpal aajuk tarikh, sabhta sher dekhar
naDhiya jakar jehan budhiyarba, chala rahal sarkar॥
jangalrajak katha kahai chhi, dhyaan laga kaऽ sunab
dusab aa ki hansab se, je mon hoae se karab॥
emhar sunu katऽ takai chhee!
katha iyeh arambh karai chhee!!
jati sher ke param aayu thik barakh teis chaubis
ii je buDhba raja chhal, se aayu takar pachis
mot ekta saanDh uthal aa Dhahi jaay lagaulak
haaD ghaaD ke toDi sher ke, kattahu door bhagaulak॥
sanDhak krityen ghata sabasan, duta pranik bhel
ekta rajak chamcha naDhiya aa dosar apne sher
chamcha bajal—raja ahank bhagylakshmi bhagal
ahan ke tan je se je hamar petme tati lagal॥
teen dinasan khayalahun nahi kichhu
petak aant aab dukha rahal achhi
tiniye dinak ehan haal tan
jingik chinta sata rahal achhi॥
bajal sher, ‘abhagal chamcha, uugh nahi sagar bhavishyak bhaar
vikat paristhiti vidyaman achhi, pahine varttman ke taar
hum tan asothkit jivanasan, bheD kheharab seho uuhi nahi
booDh bhene panjahu nahi kajak, chhagarahu marab takar luDi nahi॥
buDbak shikar anhar sudhamunha
kono prani jan katahu ne takben
hum tan marbe karab, booDh chhi,
tonhun aayu achhaite marben.
thamhu thamhu maharaj, hum bandobast karai chhi
apan buddhi san haDgar kathgar ek shikar anai chhee॥
•••
gadha ekta booDh sanak chhal, door mae katahu charait
din jaral, uupar takait chhal, henchon henchon karait.
jaikhan gadha ghaaD uthaulak
turat aabi naDhiya pharmaulak—
bajhal chhalaun hum aan kajme, ahan henchon henchon karai chhi
kaka, ahan hamre bajabai chhi, hum ayalahunen goD lagai chhee!!
rao, hum abhagal, dhobiyak maral
takar iyeh natija.
ehan paristhiti, ton ke aylen,
ke chhen hamar bhatija?
kaka hamra nani chinhai chhee!
hum tan ahink paDos basai chhee!!
ki kahiyahu rao, din jarai chhai, tan chhanho nahi sang rahai chhai
jakhan kapar tagai chhai baua, bhagyahu chaul karai chhai
kehan deeb kaऽ din bitai chhal, gharasan dhobiyak ghaat
katbo laday takar kidan san, ki chhal jibak thaath॥
chuDik hathen kehan dhobiniya, ghaas munh ghosiabay
kanino muDi jhanti aa ki thuthun sati sohrabay
aa se dekh binu batak baten, munhi delak chhitkay
bhagal bhagal etऽ thaaDh chhi, aguk kon upaay?
kaka, bhal kelah kichhu nahi chhupaylah
neek kelah je kahiye delah
tohar samasya jatte sabhta,
hamar samasya thik.
aukhan yadi kaaj nahi aeliyahu,
ii bhatij takhan kathik?
sanyogahu chhahu atishay neek,
saripahun kaka baD bujhnik॥
hao, dekhi rahal chhi aai kek din san, gadhi ek jhamaiye
hum puchhaliyai, kahu ahan ke, sonit kiye sukhaiye?
o bajali, ki kahiyahu baua, svami gadha halla kelak
bhaga delak o ohi gharasan, ghar achhait be lalla kaylak.
aab kichhu ho, katabahu baunsat, hum okar ghar nahi jayab
aar ki hetai, baru je hetai, navka ghar basayab.
se kahai chhiyahu hao gadha kaka, hamra pachhan aabah
pakal jau pathar juni paDi jaay, chalah ghar basabah॥
aagu aagu naDhiya bhatij, pachhu kaka gadha
chhaanh baanh ke Dare nahi chhal, pahine chhutal pagha
turat aayal o sinh jatऽ chhal, ganon ganon pere aayal
jahan sojh dekhlak shikar ke, sinh ankhi chamkayal.
marat aab jhapatta taaऽ gadhak najri paDi gel
sojhe jaan bachaulak, bhagal, latte patte bhel॥
pachhu–pachhu naDhiya aayal, kaka ii ki kaylah?
riti priti kichhu karitah se nahi, tiriya dekhi paDaylah॥
ki kahiyahu rao, jahan ki dekhal, hamre disi takaiye
gadhik ehan ankhi nahi dekhal, sher jakan chamakaiye.
hamar tan Dare praan sukha gel, hum ki kichhu gami payalahun
jahan ki chakmak ankhi dekhaliyai, sojhe bhagi paDayalahun. ’
aha kaka, tohun rahi gelah, sab din gadhak gadha
singahu rahitahu, seho nahi chhahu, kaan dunuta sidhha.
haoji, tora dekhi phulayali, harshe chakmak ankhi
ja kaऽ chumma chati karitah, tavat unte pankhi?
gadha ke apan gadahai ke homऽ lagalai bhaan
kahlak, he rao, abhaglak khatir rusi rahathi bhagvan.
bajal naDhiya, ai ber kaka, josh bana kaऽ chalah
gadhi ke nakhra juni manihah, samati panjame dharah.
takhan dobara phero gadha
monchh pija kaऽ ayal!
ki, turat marlak sinhba rajba
aa dunu khoob aghayal!!
•••
loktantr ke aai deshme, etbeta achhi saar
vikat paristhiti jaan debऽ le, janta achhi lachar
keo nahi jhanpal aajuk tarikh, sabhta sher dekhar
naDhiya jakar jehan budhiyarba, chala rahal sarkar॥
स्रोत :
पुस्तक : अक्षर निर्क्षर (मैथिली काव्य-संग्रह) (पृष्ठ 70)रचनाकार : बुद्धिनाथ झा
प्रकाशन : क्रिएटिव कैम्पस प्रकाशन, हैदराबाद
संस्करण : 2015
Additional information available
Click on the INTERESTING button to view additional information associated with this sher.
rare Unpublished content
This ghazal contains ashaar not published in the public domain. These are marked by a red line on the left.
