ज्यादा ना गुन गावा साथी
अपने आँखी देखे बाटी
पेड़े-पालव कै जात हुवै
मनन महियाँ यक्कै जाती
मुलु काव कहै अध्यापक काँ
इसकूले’म् जाति कै जड़ खोदैं
ठकुरे काँ वै ‘बावू साहब’
बाभन काँ ‘पंडित जी’ बोलैं
सब कहैं ‘मौलवी’ मुसलमान काँ
‘मुंसी’ बाकी जाती काँ
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
जो जाति-पाँति कै ज़हर रहा
कुलि इसकूलेन मा भरा रहा
जे पढ़त रहा वोकरे माथे पै
ऊँचौ-नीचौ लिखा रहा
देखतै हमकाँ छाती फाटै
तिरछी आँखी रहि-रहि ताकै
‘हमरे बेटवा के बगल बइठ
ई धोबिया सार पढ़त बाटै’
बिख उगिलकै खिसिक लिहिन वै तौ
फइलाय ज़हर अंतरमन मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
यक दिन तौ देखेन हद होइ गय
‘कलुवा’ चमार कै भद पिटि गय
अँजुरी से पानी पियत रहा
यक उँगुरी लोटा मा छुइ गय
कछ्छा दुइ महियाँ पढ़त रहा
दुनिया-समाज से सिखत रहा
इसकूले मा हल्ला होइ गय
कि जान-बूझ कै छुवत रहा
झाऊ कै डंडा घपर-घपर-घप
सिच्छा पाइस पीठी मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
खुब सुबुक-सुबुक ‘कलुवा’ रोवै
रहि-रहि मुँह हाथे पोछि लियै
लइकै तख्ती झोरा-बोरा
पेड़े के नीचे खड़ा रहै
रोवत-सोवत फिरु जाग गवा
जइसै कि रस्ता पाय गवा
यक ढेला जोर से पटक दिहिस
औ भूईं थुकि कै भागि गवा
वहि दिन बादी नाहिन देखा
वोकाँ कउनौ इसकूले मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
जे जहाँ रहै ऊ खड़ा गड़ा
आतंकी लोटा ह्वहीं पड़ा
पिपरे कै चैली बीन-चून
सब ढूह लगाइन बहुत बड़ा
खुब नीक आग दहकाय लिहिन
डंडा से लोटा डारि दिहिन
जब लाल-लाल लोटा होइगै
बहिरे निकारि ठंढाय लिहिन
मन महा समिस्या दूर भवा
जंग जीत लिहिन मैदाने मा
यकतनहा नीम कै पेड़ गवाह
बचा बा पाहीमाफी मा
jyada na gun gava sathi
apne ankhi dekhe bati
peDe palav kai jaat huvai
manan mahiyan yakkai jati
mulu kaav kahai adhyapak kaan
iskule’a jati kai jaD khodain
thakure kaan vai ‘bavu sahab’
babhan kaan ‘panDit jee’ bolain
sab kahain ‘maulavi’ musalman kaan
‘munsi’ baki jati kaan
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
jo jati panti kai zahr raha
kuli iskulen ma bhara raha
je paDhat raha vokre mathe pai
uunchau nichau likha raha
dekhatai hamkan chhati phatai
tirchhi ankhi rahi rahi takai
‘hamre betva ke bagal baith
ii dhobiya saar paDhat batai’
bikh ugilakai khisik lihin vai tau
phailay zahr antarman ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
yak din tau dekhen had hoi gay
‘kaluva’ chamar kai bhad piti gay
anjuri se pani piyat raha
yak unguri lota ma chhui gay
kachhchha dui mahiyan paDhat raha
duniya samaj se sikhat raha
iskule ma halla hoi gay
ki jaan boojh kai chhuvat raha
jhau kai DanDa ghapar ghapar ghap
sichchha pais pithi ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
khub subuk subuk ‘kaluva’ rovai
rahi rahi munh hathe pochhi liyai
laikai takhti jhora bora
peDe ke niche khaDa rahai
rovat sovat phiru jaag gava
jaisai ki rasta paay gava
yak Dhela jor se patak dihis
au bhuin thuki kai bhagi gava
vahi din badi nahin dekha
vokan kaunau iskule ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
je jahan rahai uu khaDa gaDa
atanki lota hvheen paDa
pipre kai chaili been choon
sab Dhooh lagain bahut baDa
khub neek aag dahkay lihin
DanDa se lota Dari dihin
jab laal laal lota hoigai
bahire nikari thanDhay lihin
man maha samisya door bhava
jang jeet lihin maidane ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
jyada na gun gava sathi
apne ankhi dekhe bati
peDe palav kai jaat huvai
manan mahiyan yakkai jati
mulu kaav kahai adhyapak kaan
iskule’a jati kai jaD khodain
thakure kaan vai ‘bavu sahab’
babhan kaan ‘panDit jee’ bolain
sab kahain ‘maulavi’ musalman kaan
‘munsi’ baki jati kaan
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
jo jati panti kai zahr raha
kuli iskulen ma bhara raha
je paDhat raha vokre mathe pai
uunchau nichau likha raha
dekhatai hamkan chhati phatai
tirchhi ankhi rahi rahi takai
‘hamre betva ke bagal baith
ii dhobiya saar paDhat batai’
bikh ugilakai khisik lihin vai tau
phailay zahr antarman ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
yak din tau dekhen had hoi gay
‘kaluva’ chamar kai bhad piti gay
anjuri se pani piyat raha
yak unguri lota ma chhui gay
kachhchha dui mahiyan paDhat raha
duniya samaj se sikhat raha
iskule ma halla hoi gay
ki jaan boojh kai chhuvat raha
jhau kai DanDa ghapar ghapar ghap
sichchha pais pithi ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
khub subuk subuk ‘kaluva’ rovai
rahi rahi munh hathe pochhi liyai
laikai takhti jhora bora
peDe ke niche khaDa rahai
rovat sovat phiru jaag gava
jaisai ki rasta paay gava
yak Dhela jor se patak dihis
au bhuin thuki kai bhagi gava
vahi din badi nahin dekha
vokan kaunau iskule ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
je jahan rahai uu khaDa gaDa
atanki lota hvheen paDa
pipre kai chaili been choon
sab Dhooh lagain bahut baDa
khub neek aag dahkay lihin
DanDa se lota Dari dihin
jab laal laal lota hoigai
bahire nikari thanDhay lihin
man maha samisya door bhava
jang jeet lihin maidane ma
yakatanha neem kai peD gavah
bacha ba pahimaphi ma
स्रोत :
पुस्तक : पाहीमाफी (पृष्ठ 177)रचनाकार : आशाराम ‘जागरथ’
प्रकाशन : रश्मि प्रकाशन, लखनऊ
संस्करण : 2021
Additional information available
Click on the INTERESTING button to view additional information associated with this sher.
rare Unpublished content
This ghazal contains ashaar not published in the public domain. These are marked by a red line on the left.
