यादि अछि
पाँच-छह बर्खक रही त' पहिल बेर
करौने रहय एगो बुढ़बा
हमरा जाति-पातिक भान
'हटले रह दुसाधसँ हड्डी छुआइत छैक'
डाँटिक' कहि
हमरा बालमनकेँ कयने रहय अपमान
आ हम आहत भ' कनैत जाक'
बाबूजीसँ पूछने रहिएक—
अँय यौ बाबू, अपना सभ दुसाध छियै
अपना सभसँ हड्डी छुआइत छै
किनसाइत बाबूजी कतेको बेर घबाह भ'
चुकल छलाह एहि शब्दक विषवाणसँ
किनसाइत कतेको बेर टूटल छलनि हुनकर आत्मस्वाभिमान
एहि शब्दरूपी पाषाणसँ
मुदा ओ सभ रहनि हुनकर स्वयंपर आघात
परन्च, अपन पुत्रपर भेल आघातकेँ
एगो पिता कोना क’ सकैत छला बर्दाश्त
आक्रोशसँ हुनकर देह-हाथ थडथड़ाय लागल रहनि
आँखि लाल टुहटुह देखाय लागल रहलि
जेना धमनीक सभ शोणित चलि आयल रहनि आँखिमे
मुदा सामाजिक-धार्मिक रस्सीसँ कसिक' बान्हल
एगो विवश पिता कइए की सकैत छला
सांत्वना, संवेदना, सहानुभूतिक अतिरिक्त हुनका लग
आर की रहनि जे हमरा द' सकैत छला
'बाउ हौ कोइ फूसि कहैत छह
जे मनुक्खसँ मनुक्ख छुआइत छैक
ईश्वर बनौने छथिन पाँच तत्वक सभक शरीर
जकरा ई ज्ञान नहि छैक
वैह भेद-भाव बतियाइत छै'
बाबूजीकेँ समझौलापर हम बिसरि सकैत छलहुँ
बालपनक अपमान
मुदा बेर-बेर अपमानसँ टूटि जाइत अछि
सहनशक्तिक सभ सीमान
दुसाध-मुसहर भ' कुर्सीपर बैसि गेलै
डोम-चमार भ' चापाकलपर चढ़ि गेलै
तों अछूत छें, तोरा लेल मन्दिरमे प्रवेश वर्जित छौक
तों अन्त्यज्य छें, चल उठ, भोज-भातमे
अलग तोहर पंक्ति छौक
अकसरहें सहय पड़ल अछि हमरा जातिय दंश
एहि घृणित जाति-पाति आ वर्णव्यवस्थासँ
एखनहुँ तक होइते रहैत छी तंग
तखन आब अहीं कहू
की हम अपन पिताजी जकाँ विवश भ'
चुपचाप देखैत रही
अपन बेटा-पोताक संग होइत अपमान आ तिरस्कार
आकि एहि घृणित संस्कृतिकेँ
कियैक नहि करी कसगर प्रतिकार?
yadi achhi
paanch chhah barkhak rahi ta pahil ber
karaune rahay ego buDhba
hamra jati patik bhaan
hatle rah dusadhasan haDDi chhuait chhaik
Dantik kahi
hamra balamanken kayne rahay apman
aa hum aahat bha kanait jaak
babujisan puchhne rahiyek—
anya yau babu, apna sabh dusadh chhiyai
apna sabhasan haDDi chhuait chhai
kinsait babuji kateko ber ghabah bha
chukal chhalah ehi shabdak vishavanasan
kinsait kateko ber tutal chhalani hunkar atmasvabhiman
ehi shabdrupi pashanasan
muda o sabh rahni hunkar svyampar aghat
paranch, apan putrpar bhel aghatken
ego pita kona ka’ sakait chhala bardasht
akroshasan hunkar deh haath thaDathDay lagal rahni
ankhi laal tuhtuh dekhay lagal rahali
jena dhamnik sabh shonit chali aayal rahni ankhime
muda samajik dharmik rassisan kasik banhal
ego vivash pita kaiye ki sakait chhala
santvna, sanvedna, sahanubhutik atirikt hunka lag
aar ki rahni je hamra da sakait chhala
bau hau koi phusi kahait chhah
je manukkhasan manukkh chhuait chhaik
iishvar banaune chhathin paanch tatvak sabhak sharir
jakra ii gyaan nahi chhaik
vaih bhed bhaav batiyait chhai
babujiken samjhaulapar hum bisari sakait chhalahun
balapnak apman
muda ber ber apamanasan tuti jait achhi
sahanshaktik sabh siman
dusadh mushar bha kursipar baisi gelai
Dom chamar bha chapakalpar chaDhi gelai
ton achhut chhen, tora lel mandirme pravesh varjit chhauk
ton antyajya chhen, chal uth, bhoj bhatme
alag tohar pankti chhauk
akasarhen sahay paDal achhi hamra jatiy dansh
ehi ghrinit jati pati aa varnavyavasthasan
ekhanahun tak hoite rahait chhi tang
takhan aab ahin kahu
ki hum apan pitaji jakan vivash bha
chupchap dekhait rahi
apan beta potak sang hoit apman aa tiraskar
aaki ehi ghrinit sanskritiken
kiyaik nahi kari kasgar pratikar?
yadi achhi
paanch chhah barkhak rahi ta pahil ber
karaune rahay ego buDhba
hamra jati patik bhaan
hatle rah dusadhasan haDDi chhuait chhaik
Dantik kahi
hamra balamanken kayne rahay apman
aa hum aahat bha kanait jaak
babujisan puchhne rahiyek—
anya yau babu, apna sabh dusadh chhiyai
apna sabhasan haDDi chhuait chhai
kinsait babuji kateko ber ghabah bha
chukal chhalah ehi shabdak vishavanasan
kinsait kateko ber tutal chhalani hunkar atmasvabhiman
ehi shabdrupi pashanasan
muda o sabh rahni hunkar svyampar aghat
paranch, apan putrpar bhel aghatken
ego pita kona ka’ sakait chhala bardasht
akroshasan hunkar deh haath thaDathDay lagal rahni
ankhi laal tuhtuh dekhay lagal rahali
jena dhamnik sabh shonit chali aayal rahni ankhime
muda samajik dharmik rassisan kasik banhal
ego vivash pita kaiye ki sakait chhala
santvna, sanvedna, sahanubhutik atirikt hunka lag
aar ki rahni je hamra da sakait chhala
bau hau koi phusi kahait chhah
je manukkhasan manukkh chhuait chhaik
iishvar banaune chhathin paanch tatvak sabhak sharir
jakra ii gyaan nahi chhaik
vaih bhed bhaav batiyait chhai
babujiken samjhaulapar hum bisari sakait chhalahun
balapnak apman
muda ber ber apamanasan tuti jait achhi
sahanshaktik sabh siman
dusadh mushar bha kursipar baisi gelai
Dom chamar bha chapakalpar chaDhi gelai
ton achhut chhen, tora lel mandirme pravesh varjit chhauk
ton antyajya chhen, chal uth, bhoj bhatme
alag tohar pankti chhauk
akasarhen sahay paDal achhi hamra jatiy dansh
ehi ghrinit jati pati aa varnavyavasthasan
ekhanahun tak hoite rahait chhi tang
takhan aab ahin kahu
ki hum apan pitaji jakan vivash bha
chupchap dekhait rahi
apan beta potak sang hoit apman aa tiraskar
aaki ehi ghrinit sanskritiken
kiyaik nahi kari kasgar pratikar?
स्रोत :
पुस्तक : प्रतिकार एखन बाँकी अछि (मैथिली कविता-संग्रह) (पृष्ठ 26)रचनाकार : रामकृष्ण परार्थी
प्रकाशन : नवारम्भ, पटना/मधुबनी
संस्करण : 2022
Additional information available
Click on the INTERESTING button to view additional information associated with this sher.
rare Unpublished content
This ghazal contains ashaar not published in the public domain. These are marked by a red line on the left.
